به گزارش خبرگزاری تسنیم از ماسوله، سوگواری محرم، مجموعه‌ای از عزاداری‌ها و یادبودهایی است که به مناسبت شهادت حسین بن علی (ع) و یاران باوفای ایشان در واقعه کربلا (سال 61 هجری قمری) برگزار می‌شود و عمدتاً توسط مسلمانان شیعه انجام می‌گیرد. این سوگواری از روز نخست محرم آغاز شده و در ظهر عاشورا به اوج خود می‌رسد.

در غروب و شامگاه عاشورا، مراسم شام غریبان برگزار می‌شود و در دوازدهم محرم نیز آیین سوم امام به جا آورده می‌شود، البته، سوگواری برای اباعبدالله (ع) مختص ماه محرم نیست و بسته به فرهنگ و رسوم هر منطقه، در طول سال نیز تداوم دارد، مراسم سوگواری محرم در مکان‌ها و به روش‌های گوناگون انجام می‌شود و علاوه بر ابعاد مذهبی، دارای جنبه‌های عمیق سیاسی و اجتماعی است.

سفر به دیار عاشقان؛ از فومن تا ماسوله

با توجه به اطلاع‌رسانی‌های رسانه‌ای و فضای مجازی، راهی شهر فومن شدیم، در بدو ورود به شهر، فضای محرم با پرچم‌های مشکی، قرمز و سبز که یادآور شهیدان کربلا بود، به چشم می‌خورد، پس از عبور از خیابان اصلی شهر، به ایستگاه مسافربری ماسوله رسیدیم. در مسیر جاده فومن به ماسوله، بیرق‌های عزاداری و مردمان سخت‌کوشی را دیدیم که با تلاش و همت، روزگار می‌گذرانند. از امامزاده کلرم نیز گذشتیم؛ مکانی که مأمن عاشقان بسیاری است و حضور مسافران و سوگواران در حیاط این امامزاده، گویای اهمیت و جایگاه معنوی آن بود.

مسیر را در دل جنگل‌های سبز و روستاهای زیبا طی کردیم. اگرچه سبک بناهای این روستاها طی سال‌های اخیر دستخوش تغییر شده و چهره‌ای مدرن یافته، اما هنوز عطر و طعم زندگی روستایی در این مسیر حس می‌شود. شیشه ماشین را کمی پایین کشیدم و خنکای نسیمی که از دل جنگل و رودخانه ماسوله‌رودخان بر صورتم می‌وزید، روحم را تازه کرد و خداوند را بابت این همه سرسبزی در دیار گیلان شکر گفتم. از گفت‌وگوی مسافران داخل ماشین دریافتم که آن‌ها نیز برای شرکت در مراسم علم‌بندی راهی ماسوله هستند.

شکوه معماری و ایمان در شهرک پلکانی

به نزدیکی شهرک تاریخی ماسوله رسیدیم؛ ازدحام جمعیت که در این شهرک پلکانی در تردد بودند، خود نشانی از ارادت خالصانه به اهل بیت (ع) و زنده ماندن نام حسین (ع) در سینه شیعیان بود. از زیر بیرق‌هایی که در شهرک جلوه‌گری می‌کردند گذشتم و از پلکان‌ها بالا رفتم. در مسیر، سالمندانی را دیدم که از خستگی ارتفاع پلکان‌ها، در گوشه‌وکنار مسیر نشسته بودند.

سرانجام به امامزاده و مسجد تاریخی عون بن محمد بن علی رسیدم. گنبد سبزرنگ این امامزاده که رو در روی دوستداران اهل بیت قرار دارد، جلوه‌ای خاص به این مراسم بخشیده است، زن و مردی که روی پشت‌بام خانه‌ها نشسته بودند، تصویری زیبا آفریدند؛ چرا که در این شهرک پلکانی، حیاط هر خانه، پشت‌بام خانه دیگر است و می‌توان به‌راحتی میان آن‌ها تردد کرد، این معماری منحصربه‌فرد، راز ماندگاری سبک زندگی سنتی ماسوله است که هنوز رایج بوده و بوی عطر گل و صفای قدیمی از آن استشمام می‌شود.

مراسم علم‌بندی در حالی برگزار شد که شرکت‌کنندگان، با چشمانی اشک‌بار و دست بر سینه، میان بیرق‌ها، فریاد حسین‌حسین سر می‌دادند. در این مراسم که به‌دور از تجملات و با حضور بی‌تکلف مردم بر سنگ‌فرش خانه‌های سنتی برگزار شد، می‌توان حس واقعی شیعه بودن و ارادت به اهل بیت را با تمام وجود درک کرد.

شناسنامه‌ یک آیین؛ از دوره صفویه تا میراث ملی

با راهنمایی هیئت‌امنا و ریش‌سفیدان محله و مسجد، راهیِ بارگاهی شدم که قرار بود مراسم در آن برگزار شود؛ عکاسان، خبرنگاران و عوامل صداوسیما، همه در انتظار بودند تا این سنت دیرینه را ثبت و ضبط کنند.

از حضور چهره‌های حاضر دریافتم که پیران این دیار، از مناطق دور و نزدیک ایران خود را به شهرک تاریخی ماسوله رسانده‌اند تا طبق رسم هرساله و آنچه که در کودکی شاهدش بوده‌اند، دوباره تجربه کنند، از گفت‌وگو با این پیرغلامان، عشق و ارادت به حضرت حسین (ع) را در سیمایشان به وضوح می‌دیدم.

آیین سنتی علم‌بندی (طوق‌بندی) ماسوله، به گفته اهالی و پیران منطقه، سنتی است که نسل به نسل چرخیده و به روایتی در دوره صفویه شکل گرفته است. این مراسم همه‌ساله در غروب روز ششم و شب هفتم محرم با آدابی خاص در شهر پلکانی ماسوله برگزار می‌شود.

این عزاداری سنتی که در بیست‌ودوم آذرماه 1391 در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شد، به‌طور رسمی در عصر ناصرالدین‌شاه قاجار (محرم سال 1261 هجری قمری) توسط رؤسای چهار محله اصلی (خانه‌بَر، مسجدبَر، کَشَسَر، اسدمحله) در مسجد امامزاده عون بن محمد حنفیه بن علی (ع) به‌صورت نظام‌مند و مدون درآمد و تا امروز با همان نظم در حال برگزاری است.

میراث‌دارانِ نغمه‌های کهن

سید اسماعیل مؤمنی، از پیرغلامان صدساله این آیین، در گفت‌وگو با ما اظهار کرد: در بعدازظهر نخستین روز محرم، به پاس احترام عون بن محمد حنفیه بن علی (ع)، مراسم از این بقعه متبرکه آغاز می‌شود و روزهای دوم، سوم و چهارم، به نوبت، سه محله دیگر این مراسم را برگزار می‌کنند.

به گفته مؤمنی، در شب نهم (تاسوعا)، مردم چهار محله از غروب جلوی مسجد مسجدبَر تجمع می‌کنند و چهار علم را به آنجا می‌آورند؛ مراسم سوگواری الوداع در آنجا آغاز شده و پس از طی مدتی، از مسیر محله خانه‌بَر و بازار ماسوله به سوی بقعه عون بن محمد حنفیه بن علی (ع) حرکت می‌کنند و دسته جوانان در آنجا مراسم را به پایان می‌رسانند. در شب دهم محرم نیز غذای نذری توزیع و خیرات انجام می‌شود.

با سخنان این پیرغلام، شاهد شروع مراسم بودیم؛ در آن لحظات، پشت‌بام‌ها مملو از زنان و مردان سیاه‌پوش شد و صدای میر علمدار طنین‌انداز گشت. مِه کوهستان بر صورت عزاداران نشست و حس دعا و نیایش در میان اشک و سوگواری، به‌خوبی لمس شد، در آن لحظه، امکان ثبت تصویر از جمعیت پشت‌بام‌ها نبود، چرا که حاضران در مِه کوهستان محو شده بودند.

آن حس عرفانی در میان حسین‌حسین گفتن‌ها و نواهایی که از مسیر حرکتِ علمدارانِ چهار محله برمی‌خواست، بسیار دیدنی و شنیدنی بود؛ گواهی بر اینکه چرا این‌همه جمعیت مشتاق دیدن این مراسم هستند و چرا رسانه‌ها با وجود دشواریِ کار در این منطقه کوهستانی، برای ثبت این سنت، بدون هیچ چشم‌داشتی و تنها برای اجر معنوی، حضور می‌یابند.

راز شکل عمودی علم‌ها در معماری پلکانی

سابقه تاریخی این مراسم، همانند خود شهر ماسوله، در دل تاریخ پنهان است، یکی از دلایل منحصربه‌فرد بودن آیین علم‌بندی، شکل عمودی میلِ علم است؛ برخی معتقدند که اصل علم در آغاز اسلام به این‌گونه بوده و عده‌ای دیگر می‌گویند به خاطر ساختار پلکانی معماری ماسوله، علم به این شکل طراحی شده است؛ چرا که علم‌های افقی که در دیگر شهرهای ایران متداول است، در این شهر با وجود پله‌ها و بام‌های کوهستانی قابل‌حمل نیستند.

چهار علمِ متعلق به محلات مسجدبَر، خانه‌بَر، اسدمحله و کَشَسَر، در طول سال تا روز هفتم محرم در مساجد همان محلات نگهداری می‌شوند، در این ساعت، با حضور دوستداران اهل‌بیت (ع)، علم‌ها به وسیله ریش‌سفیدان محلات و با مشایعت مردم به دسته‌ها اهدا می‌شوند. در داخل مسجد امامزاده، با حضور مسئولان، ائمه جمعه و ریش‌سفیدان، علم‌ها با پارچه‌های سبز رنگ آراسته می‌شوند.

شور میر علمدار؛ روایتی از هم‌نوایی آسمان و زمین

سپس دسته‌ها به نوبت و با اولویت، گرد مسجد تاریخی عون بن محمد حنفیه بن علی (ع) جمع می‌شوند تا علم را از بالکنی در بالای مسجد تحویل بگیرند. در این هنگام، هم‌خوانی دسته‌جات (میر علمدار، میر علمدار) و نوای ای اهل حرم میر و علمدار نیامد، در آسمان این شهرک پلکانی طنین‌انداز می‌شود و دست‌ها برای دعا رو به آسمان بلند است، در میان این فریادها و نواها که با نوای اذان مغرب در هم می‌آمیزد، می‌توان دید که عشق به اهل‌بیت تمامی ندارد.

هیچ روزی از سال به اندازه روز هفتم محرم در ماسوله، پرشور و پرهیاهو نیست؛ پیوند عجیبی میان ماسوله‌ای‌های مهاجر و شهرشان ایجاد می‌شود، شهر آرایش تاریخی و معنوی خود را می‌یابد، نسل‌ها با گویش شیرین ماسوله‌ای با هم سخن می‌گویند و زنان بر پشت‌بام‌ها گرد هم می‌نشینند؛ گویی این‌گونه پیمانِ وفاداری خود را با آرمان‌های حسینی تجدید می‌کنند.

ریشه‌های تاریخی آیین‌های محرم در ماسوله

ماسوله تنها یک شهر تاریخی با معماری پلکانی نیست؛ بلکه کانون سنت‌های اصیل مذهبی است که از گذشتگان به یادگار مانده است، شجاع روحی از مسئولان برگزاری مراسم، با اشاره به قدمت این آیین‌ها می‌گوید: مراسم علم‌بندان قدمتی هزارساله دارد و آیین تشت‌گذاری نیز با پیشینه‌ای 800 ساله، از جمله سنت‌های پرطرفدار و محبوب در این شهر تاریخی است.

طبق گفته‌های وی، آغاز عزاداری‌های محرم در ماسوله با شکوه خاصی همراه است، در روز نخست ماه محرم، مردم چهار محله شهر با هیئت‌های خود به سمت امامزاده عون بن محمد حنفیه بن علی (ع) – که از نوادگان امیرالمؤمنین (ع) است – حرکت کرده و پس از کسب اجازه از این مکان مقدس، عزاداری خود را آغاز می‌کنند.

عزاداری در محلات و اوج آن در بازار تاریخی

روحی درباره نحوه برگزاری مراسم تصریح می‌کند: در جای‌جای شهرک تاریخی ماسوله، شاهد عزاداری هستیم، هر محله و هر نقطه از شهر، مرثیه‌های خاص خود را دارد، این عزاداری‌ها در نهایت به داخل بازار ماسوله کشیده می‌شود و با شکوه هرچه تمام‌تر ادامه می‌یابد.

وی همچنین با تأکید بر اصالت این مراسم می‌افزاید: نکته قابل‌توجه این است که متولیان و بانیان این مراسم، نسل به نسل و به‌صورت موروثی از پدر به فرزند منتقل شده‌اند، علم‌ها نیز پس از پایان مراسم، به علمداران تحویل داده می‌شوند. ما در شهر ماسوله از لحاظ غنای معنوی و سنت‌های عاشورایی، بسیار توانمند هستیم.

علم‌بندان؛ جلوه‌ای شاخص از میراث فرهنگی ناملموس

یوسف سلمان‌خواه، مدیرکل میراث‌فرهنگی گیلان نیز در حاشیه مراسم علم‌بندان با تسلیت ایام سوگواری، این آیین را یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های میراث فرهنگی ناملموس استان گیلان دانست و گفت: علم‌بندان ریشه در باورهای دینی، سنت‌های بومی و همبستگی اجتماعی مردم دارد که نسل به نسل با اصالت حفظ شده است.

وی علم‌بندان را فراتر از یک مراسم مذهبی ساده دانست و افزود: این آیین، منظومه‌ای از نمادها، موسیقی‌های آیینی، پوشش‌های بومی و مشارکت‌های مردمی است که هویت فرهنگی ماسوله را به بهترین شکل به نمایش می‌گذارد و سرمایه‌ای بی‌بدیل برای معرفی فرهنگ عاشورایی ایران به جهان است.

نقش آیین‌های سنتی در توسعه گردشگری و ثبت جهانی

سلمان‌خواه با تأکید بر ضرورت صیانت از این میراث ارزشمند خاطرنشان کرد: مستندسازی این آیین، گامی اساسی در حفاظت از آن است. از سوی دیگر، معرفی هدفمند این سنت‌ها به گردشگران داخلی و خارجی، می‌تواند زمینه‌ساز توسعه گردشگری مذهبی در استان گیلان باشد.

وی با اشاره به جایگاه جهانی ماسوله افزود: ماسوله با بافت تاریخی زنده و معماری منحصربه‌فرد، در آستانه ثبت جهانی قرار دارد. آیین‌های ریشه‌داری چون علم‌بندان، بخشی از زیست فرهنگی این شهر محسوب می‌شوند و نقش مؤثری در تقویت پرونده ثبت جهانی ماسوله ایفا می‌کنند.

تداوم سرمایه اجتماعی در پرتو باورهای مردمی

مدیرکل میراث‌فرهنگی گیلان، مشارکت داوطلبانه مردم را رمز ماندگاری این آیین‌ها خواند و تصریح کرد: آنچه علم‌بندان ماسوله را زنده نگه داشته، باور عمیق و مشارکت قلبی مردم است. این سرمایه اجتماعی، پشتوانه اصلی ما برای انتقال میراث به نسل‌های آینده است. برنامه ما این است که ضمن حفظ حرمت و اصالت مراسم، با مدیریت صحیح و معرفی حرفه‌ای، علم‌بندان ماسوله را به یکی از برندهای فرهنگی و مذهبی معتبر در سطح ملی و بین‌المللی تبدیل کنیم.

آیین کهن علم‌بندان ماسوله با قدمت 8 قرن، در شب هفتم محرم، بار دیگر با شکوهی معنوی در شهر تاریخی ماسوله برگزار شد؛ آیینی ریشه‌دار که نه‌تنها تجلی ایمان و ارادت مردم این دیار به ساحت سیدالشهدا (ع) است، بلکه به‌عنوان یکی از ارزشمندترین جلوه‌های میراث فرهنگی ناملموس گیلان، ظرفیتی راهبردی برای توسعه گردشگری مذهبی و تقویت پرونده ثبت جهانی ماسوله به شمار می‌رود.

گفتنی است، آیین علم بندان ماسوله در قالب پرونده نظام مدیریت سنتی مراسم عزاداری دهه اول محرم در ماسوله با شماره ثبت 688 مورخ 22 آذر 1391 در فهرست میراث ناملموس کشور قرار گرفته است.

گزارش: زلیخا صفری

انتهای پیام/