آمارهای ۱۸ سال گذشته تصویر نسبتا امیدوارکنندهای از عملکرد بورس در فصل دوم سال ارائه میکنند. شاخص کل در تیرماه به طور میانگین ۶.۰۹ درصد بازدهی داشته و در ۱۳ سال از ۱۸ سال مورد بررسی، این ماه با رشد شاخص همراه بوده است. در مقیاس فصلی نیز میانگین بازدهی تابستان به ۱۲.۲۲درصد میرسد؛ رقمی که از برتری نسبی این فصل نسبت به بسیاری از مقاطع سال حکایت دارد. با این حال، فاصله میان بهترین و بدترین عملکردهای تابستانی بورس قابلتوجه است؛ از جهش بیش از ۵۰درصدی تابستان ۱۳۹۹ گرفته تا افتهای دو رقمی در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴. همین پراکندگی نشان میدهد که اگرچه تابستان در حافظه تاریخی بورس فصلی مثبت محسوب میشود، اما بازدهی بازار بیش از آنکه تابع تقویم باشد، به شرایط سیاسی و اقتصادی هر دوره وابسته است.
مرور تاریخ بازار سرمایه نشان میدهد که برخی از بهترین تابستانهای بازار سرمایه در دورههایی رقم خورده که فضای سیاسی و اقتصادی کشور در مسیر ثبات قرار داشته است. تابستان ۱۳۹۹ یکی از استثناییترین دورههای تاریخ بورس بود؛ زمانی که ورود گسترده نقدینگی، رشد انتظارات تورمی و سیاستهای حمایتی دولت موجب شد شاخص کل تنها در فصل تابستان بیش از ۵۰ درصد رشد کند. البته این رشد در ادامه به شکلگیری یکی از بزرگترین حبابهای تاریخ بازار سرمایه انجامید و ریزشهای سنگین ماههای بعد را رقم زد.
در مقابل، تابستانهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ نمونههایی از دورههایی هستند که افزایش نااطمینانی سیاسی و شوک جنگ ۱۲روزه، مسیر بازار را تغییر داد. در این سالها تشدید ریسکهای سیاسی و ابهام در سیاستگذاری اقتصادی موجب شد بورس برخلاف الگوی تاریخی خود نتواند بازدهی مطلوبی به ثبت برساند. به همین دلیل بررسی دادههای ۱۸سال گذشته یک نکته مهم را آشکار میکند؛ بورس تهران به تغییر یا اسم فصلها واکنش نشان نمیدهد؛ بلکه انتظارات سرمایهگذاران از متغیرهای سیاسی و اقتصادی است که روند را تعیین میکند.
همین موضوع باعث شده است که فعالان بازار در آستانه تابستان امسال بیش از هر متغیر دیگری تحولات سیاسی را رصد کنند. پس از ماهها تنش در منطقه و نگرانی از گسترش درگیریها، نشانههایی از کاهش ریسکهای ژئوپلیتیک و بازگشت فضای مذاکره دیده میشود. این تحولات به شکل محسوسی بر انتظارات سرمایهگذاران اثر گذاشته و بخشی از رشد بازار در بهار نیز ناشی از همین تغییر انتظارات بوده است.
با وجود کاهش نسبی ریسکهای سیاسی، ادامه مسیر صعودی بورس تنها با اتکا به اخبار دیپلماتیک ممکن نیست. تجربه سالهای گذشته نشان داده که رونق پایدار بازار سرمایه نیازمند اصلاحات اقتصادی و تغییر در سیاستگذاری است. یکی از مهمترین چالشهای بورس در سالهای اخیر، فاصله میان ارزش بازار شرکتها و واقعیتهای اقتصادی بوده است. سیاستهای قیمتگذاری دستوری، محدودیتهای صادراتی، ناترازی انرژی و بیثباتی مقررات از جمله عواملی هستند که سودآوری شرکتهای بورسی را تحت فشار قرار دادهاند و شکاف ارزش بازار شرکتها و ارزش ذاتی آنها را افزایش داده است.
در چنین شرایطی حتی اگر فضای سیاسی به سمت آرامش حرکت کند، بدون اصلاح متغیرهای بنیادی نمیتوان انتظار داشت بازار همانند ماههای ابتدایی سال به رشدهای پرشتاب ادامه دهد. بهویژه آنکه بخش قابلتوجهی از سهام بزرگ بازار پس از جهشهای اخیر دیگر در محدوده ارزندگی مطلق قرار ندارند. نسبتهای ارزشگذاری نظیر p/e در خردادماه به سطوح بالاتری نزدیک شد. در نتیجه موتور رشد بازار برای ادامه حرکت نیازمند محرکهای بنیادی جدید خواهد بود.
از سوی دیگر انتشار گزارشهای ماهانه شرکتها در هفتههای آینده میتواند نقش تعیینکنندهای در جهت بازار ایفا کند. سرمایهگذاران اکنون بیش از هر زمان دیگری به دنبال نشانههایی از رشد سودآوری شرکتها هستند. اگر گزارشهای بهار بتوانند از بهبود عملکرد بنگاهها حکایت کنند، احتمال تداوم ورود نقدینگی به بازار افزایش خواهد یافت. در غیر این صورت بخشی از رشد اخیر ممکن است با موجی از شناسایی سود مواجه شود.
اگرچه آمارهای تاریخی از شانس بالای سبزپوشی بورس در تیرماه و تابستان حکایت دارند، اما تجربه بازار سرمایه نشان میدهد که هیچ الگویی در بورس بدون پشتوانه متغیرهای بنیادی و سیاسی تکرار نمیشود. میانگین بازدهی ۱۲درصدی تابستان طی ۱۸سال گذشته بیش از آنکه یک تضمین برای آینده باشد، یادآور این واقعیت است که بازار در دورههای ثبات سیاسی و اقتصادی ظرفیت رشد قابلتوجهی دارد.
در شرایط کنونی نیز سناریوی اصلی بازار به میزان موفقیت سیاستگذاران در کاهش نااطمینانیها گره خورده است. اگر روند کاهش تنشهای سیاسی ادامه یابد، مذاکرات به نتایج ملموس برسد و همزمان تصمیمات اقتصادی در جهت بهبود فضای کسبوکار و سودآوری شرکتها اتخاذ شود، بورس میتواند یکی از تابستانهای مثبت خود را تجربه کند. اما در صورت بازگشت ریسکهای سیاسی یا تعلل در اصلاحات اقتصادی، بازار سرمایه برای تکرار بازدهی خیرهکننده بهار با موانع جدی مواجه خواهد شد. هرچند تاریخ از یک تابستان سبز حمایت میکند؛ اما این بار کلید رونق بورس در دست سیاستگذار قرار دارد.
