عصرایران- بسیاری از منابع عمومی کشف گردش خون ریوی را به دانشمندان اروپایی دوره رنسانس نسبت میدهند، اما بررسی تاریخ پزشکی نشان میدهد که شرح علمی این فرایند نخستین بار در قرن سیزدهم میلادی توسط پزشک و دانشمند برجسته جهان اسلام ابننفیس، ارائه شده است.
ابننفیس (۱۲۱۳–۱۲۸۸ میلادی) در کتاب مشهور خود شرح تشریح قانون ابنسینا، نظریه رایج آن زمان درباره حرکت خون را به چالش کشید. بر اساس دیدگاه پذیرفتهشده از زمان جالینوس، خون از طریق منافذ نامرئی موجود در دیواره میان دو بطن قلب از سمت راست به سمت چپ منتقل میشد. ابننفیس با اتکا به دانش کالبدشناسی و استدلال علمی، وجود چنین منافذی را رد کرد و توضیح داد که خون از بطن راست قلب وارد ریهها میشود، در آنجا با هوا تعامل پیدا میکند و سپس از طریق عروق ریوی به بطن چپ بازمیگردد.
او در قَرَش (نزدیک دمشق) به دنیا آمد. در دانشکده پزشکی «بیمارستان نوری» به همراه ابن ابی اصیبه دمشق تحت نظر الدخوار به یادگیری پرداخت و علاوه بر طب، علوم فقه، ادبیات و الهیات را نیز آموخت.
این توصیف، در واقع نخستین شرح شناختهشده از «گردش خون ریوی» یا گردش کوچک خون است؛ فرایندی که امروزه یکی از اصول بنیادین فیزیولوژی قلب و عروق به شمار میرود. اهمیت کار ابننفیس در آن است که او حدود سه قرن پیش از پزشکان اروپایی مانند Michael Servetus و William Harvey، مسیر عبور خون میان قلب و ریهها را با دقتی قابل توجه تشریح کرده بود.
اگرچه آثار ابننفیس تا قرنها در جهان اسلام شناخته شده بود، اما به دلیل محدود بودن انتقال متون علمی عربی به اروپا، دستاورد او در تاریخنگاری غربی کمتر مورد توجه قرار گرفت. در اوایل قرن بیستم، با بررسی نسخههای خطی باقیمانده از آثار وی، پژوهشگران تاریخ پزشکی دریافتند که شرح گردش خون ریوی توسط ابننفیس بسیار پیشتر از نظریات مشابه در اروپا ارائه شده است.
امروزه بسیاری از مورخان علم، ابننفیس را یکی از پیشگامان مهم فیزیولوژی و پزشکی میدانند و کشف او را نمونهای برجسته از سهم دانشمندان جهان اسلام در پیشرفت علوم پزشکی میشمارند. با این حال، باید توجه داشت که کشف گردش خون ریوی با نظریه کامل گردش خون در سراسر بدن تفاوت دارد؛ نظریه جامع گردش خون سیستمیک بعدها توسط ویلیام هاروی در قرن هفدهم تکمیل و با شواهد تجربی گستردهتری اثبات شد. بنابراین، ابننفیس را میتوان کاشف گردش خون ریوی و یکی از مهمترین پیشگامان علم قلب و عروق در تاریخ پزشکی دانست.
