آیا مایع خنک کننده همان ضدیخ است ؟
پاسخ هم «بله» است و هم «خیر».
در واقع، ضدیخ معمولاً یکی از اجزای اصلی مایع خنک کننده (کولانت) است. به طور رایج، مایع خنک کننده مخلوطی ۵۰-۵۰ از ضدیخ و آب مقطر به همراه مقداری مواد بازدارندهٔ زنگ زدگی و خوردگی است. گاهی نیز خود مایع خنک کننده را «ضدیخ» می نامند. این مایع علاوه بر تنظیم دما، قطعات متحرکی که با آن تماس پیدا می کنند (مانند پمپ آب، واشر سرسیلندر، سیلندر و سیستم تایمینگ) را روان کاری کرده و از آسیب دیدن آن ها محافظت می کند.
موتورهای احتراق داخلی با سوزاندن سوخت، انرژی تولید می کنند. بخشی از این انرژی برای حرکت خودرو مصرف می شود و بخش باقی مانده به گرما تبدیل می گردد.
قسمتی از این گرما از طریق اگزوز خارج می شود، اما بخش عمدهٔ آن در بلوک موتور باقی می ماند. دمای احتراق متوسط نزدیک به ۱۰۹۳ درجهٔ سانتی گراد (۲۰۰۰ درجهٔ فارنهایت) و در برخی شرایط تا ۲۴۸۲ درجهٔ سانتی گراد (۴۵۰۰ درجهٔ فارنهایت) می رسد. بدون سیستم خنک کاری، این گرمای شدید می تواند قطعات موتور را ذوب کند.
• انتقال گرما از موتور به رادیاتور
• جلوگیری از یخ زدگی در سرمای شدید و جوشیدن در گرمای بالا
همچنین از خوردگی و زنگ زدگی قطعات فلزی و فرسودگی قطعات غیرفلزی (مانند لاستیک و پلاستیک) جلوگیری می کند.
وقتی دمای موتور به حد نرمال برسد، ترموستات باز می شود و پمپ آب (واترپمپ) مایع خنک کننده را در سراسر سیستم به گردش درمی آورد. مایع پس از جذب گرمای موتور به سمت رادیاتور هدایت می شود تا خنک گردد. در سرعت های پایین یا توقف، فن رادیاتور هوا را از میان پره های رادیاتور عبور می دهد تا خنک سازی سریع تر انجام شود. پس از خنک شدن، مایع دوباره به موتور بازمی گردد و این چرخه تکرار می شود.
انواع مایع خنک کننده
همیشه نوع توصیه شده توسط سازندهٔ خودرو را در دفترچهٔ راهنمای مالک خودرو بررسی کنید. استفاده از نوع نامناسب می تواند باعث کاهش عملکرد یا حتی خرابی جدی موتور شود.
سه دستهٔ اصلی مایع خنک کننده وجود دارد:
• نوع قدیمی و معمولی، مناسب خودروهای قدیمی تر با قطعات فولادی و چدنی
• رنگ معمول: سبز یا زرد
• طول عمر: حداکثر ۲ سال یا ۳۸٬۰۰۰ کیلومتر
• مزیت: مقاومت خوب در برابر خوردگی
• عیب: نیاز به تعویض مکرر → هزینهٔ نگهداری بالاتر
• مناسب خودروهای جدیدتر با قطعات آلومینیومی
• طول عمر: ۳ تا ۵ سال یا حدود ۲۴۰٬۰۰۰ کیلومتر
• رنگ های متنوع: سبز تیره، نارنجی، صورتی، آبی و ...
• مقاومت خوردگی کمتر از IAT است، به همین دلیل سازندگان از افزودنی های خاص (نیترات، فسفات، سیلیکات و ...) استفاده می کنند. هر برند ترکیب افزودنی مخصوص خود را دارد؛ بنابراین حتماً دفترچه راهنما را مطالعه کنید.
• ترکیبی از مزایای IAT و OAT
• مقاومت خوردگی بالا + طول عمر طولانی
• پرکاربردترین نوع در خودروهای جدید
• مانند OAT دارای افزودنی های متفاوت است؛ انتخاب نادرست می تواند آسیب جدی بزند.
هر موتور ترکیبی خاص از فلزات و مواد آب بندی دارد. شرکت های خودروسازی با در نظر گرفتن این ترکیب، افزودنی های مناسب را انتخاب می کنند. استفاده از مایع خنک کنندهٔ نامناسب می تواند به تدریج باعث رسوب گذاری، خوردگی و گرفتگی سیستم شود؛ گاهی عوارض آن تا یک سال بعد آشکار می گردد.
زمان شستشوی مایع خنک کننده
با گذشت زمان و گردش مداوم، خواص ضد یخ و ضد جوش و بازدارنده های خوردگی ضعیف می شوند و ذرات زنگ زدگی و رسوب در سیستم جمع می گردد.
مدت زمان توصیه شده بستگی به نوع مایع و خودرو دارد، اما حتی در مایع های OAT و HOAT که طول عمر بالایی دارند، بهتر است کمی زودتر از زمان اعلام شده توسط سازنده اقدام به تعویض کنید؛ زیرا بسیاری از خودروها گاهی در شرایط سخت (گرمای شدید، سرمای خیلی پایین، ترافیک سنگین) کار می کنند.
از نظر انتقال حرارت، آب خالص بهترین عملکرد را دارد و حتی بهتر از اتیلن گلیکول خالص عمل می کند و در گذشته نیز استفاده می شد. اما مشکلات جدی دارد:
• باعث زنگ زدگی سریع قطعات آهنی می شود
• در سرما یخ می زند و با انبساط، موتور را می ترکاند
• در گرما زودتر به جوش می آید
به همین دلیل امروزه استفاده از آب خالص به جز در شرایط اضطراری بسیار کوتاه مدت توصیه نمی شود.
هنگام انتخاب مایع خنک کننده برای خودرو، علاوه بر مطالعهٔ دقیق دفترچهٔ راهنمای مالک، از خرید مایع های «مناسب همه برندها و همه رنگ ها» (Universal) که معمولاً افزودنی های مؤثر کمی دارند، خودداری کنید. این محصولات اغلب فقط با پوشش مولکول های نمک اسیدی یا افزودنی های «اختصاصی» کم اثر تولید می شوند و حفاظت واقعی ارائه نمی دهند.
گردآوری: بخش خودرو بیتوته
