خواب نقش مهمی در ارتباط میان بیماریهای قلبی، استرس مزمن، افسردگی و افزایش خطر زوال عقل ایفا میکند. پژوهشگران معتقدند توانایی مغز در پاکسازی مواد زائد هنگام خواب میتواند عامل مشترکی باشد که این عوامل خطر را به یکدیگر پیوند میدهد.
به گزارش فرارو به نقل از هافپست، یافتههای این پژوهش که در نشریه «ساینس» منتشر شده، بر اهمیت فرایندهای زیستی فعال در طول خواب تأکید دارد. بر اساس این مطالعه، اختلال در سیستم دفع مواد زائد مغز هنگام خواب ممکن است توضیحدهنده ارتباط میان طیف گستردهای از عوامل خطر مرتبط با زوال عقل باشد. این در حالی است که تحقیقات پیشین نشان دادهاند بسیاری از این عوامل، از جمله کلسترول بالا، کمتحرکی و مصرف دخانیات، قابل کنترل و اصلاحپذیر هستند.
دانشمندان میگویند شناخت بهتر این سازوکار میتواند راه را برای تشخیص زودهنگام و پیشگیری مؤثرتر از زوال عقل هموار کند.
پروفسور مایکن ندرگارد، عصبشناس دانشکده پزشکی دانشگاه روچستر، در این پژوهش به بررسی عملکرد مواد شیمیایی مغز مانند نوراپینفرین، سروتونین و دوپامین در زمان خواب پرداخت. این مواد که با عنوان «تعدیلکنندههای عصبی» شناخته میشوند، در تنظیم خلقوخو، توجه، سطح هوشیاری و توانایی یادگیری نقش دارند.
نتایج پژوهش نشان داد که این مواد در طول خواب رفتاری متفاوت از زمان بیداری دارند و فعالیت آنها در چرخههایی آهسته و منظم، تقریباً هر یک دقیقه یک بار، دستخوش تغییر میشود. دانشمندان معتقدند این الگو میتواند بر طیف وسیعی از عملکردهای بدن، از تنفس گرفته تا فعالیتهای مغزی، تأثیر بگذارد.
این تغییرات همچنین با پدیدهای به نام «وازوموشن» مرتبط است؛ فرایندی که در آن رگهای خونی بهصورت ریتمیک منبسط و منقبض میشوند و مستقل از ضربان قلب عمل میکنند.
یکی از نتایج مهم این فرایند، به جریان افتادن مایع در بافت مغز و کمک به دفع مواد زائدی مانند پروتئینهای آمیلوئید بتا و تاو است. تجمع آمیلوئید بتا به تشکیل پلاکهای مغزی منجر میشود و پروتئین تاو نیز میتواند به ساختارهای غیرطبیعی موسوم به «گرههای تاو» تبدیل شود.
پژوهشگران برای توضیح نقش این دو عامل در زوال عقل از یک تشبیه استفاده میکنند: پلاکهای آمیلوئیدی مانند «ماشه» عمل میکنند و آغازگر روند بیماری هستند، در حالی که گرههای تاو نقش «گلوله» را دارند و عامل اصلی آسیب به سلولهای مغزی به شمار میروند.
به باور محققان، اختلال در وازوموشن و در نتیجه کاهش توانایی مغز برای دفع مواد زائد، میتواند حلقه ارتباطی میان عوامل مختلف خطر زوال عقل باشد. عواملی مانند افزایش سن، استرس، برخی بیماریهای قلبی، کیفیت پایین خواب و مصرف بعضی داروها ممکن است این فرایند حیاتی را مختل کنند.
پروفسور ندرگارد در این باره میگوید: «بسیاری از عواملی که خطر زوال عقل را افزایش میدهند، ریتم طبیعی خواب مغز را نیز برهم میزنند. یافتههای ما نشان میدهد این پدیدهها احتمالاً جدا از یکدیگر نیستند و ممکن است همگی از طریق تأثیر بر توانایی مغز در پاکسازی مواد زائد هنگام خواب به هم مرتبط باشند.»
پژوهشگران همچنین به شاخصی به نام «تغییرپذیری ضربان قلب» (HRV) اشاره کردهاند؛ معیاری که میزان تفاوت زمانی بین ضربانهای متوالی قلب را اندازهگیری میکند. به گفته آنان، این شاخص میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره سلامت مغز و کیفیت عملکرد سیستم پاکسازی آن در زمان خواب ارائه دهد.
محققان امیدوارند پایش HRV در آینده به روشی ساده و غیرتهاجمی برای ارزیابی عملکرد سیستم دفع مواد زائد مغز تبدیل شود و امکان شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر زوال عقل را فراهم کند.
ندِرگارد در پایان تأکید میکند: «خواب یک حالت منفعل و صرفاً استراحتی نیست. در طول خواب، مغز وارد یک ریتم هماهنگ میشود که به نظر میرسد یکی از مهمترین وظایف آن، یعنی دفع مواد زائد و حفظ عملکرد طبیعی مغز، را امکانپذیر میکند.»
