همشهری آنلاین -یکتا فراهانی: پس از تولد نخستین نوزادان ویرایششده ژنتیکی، دانشمندان آمریکایی بار دیگر سراغ جنینهای انسان رفتند. اما این بار با ابزاری دقیقتر که مانند یک «مدادپاککن» عمل میکند و تنها یک حرف از DNA را عوض میسازد. این پیشرفت که در مجله معتبر Nature منتشر شده، بحثهای داغی را درباره آینده بشریت برانگیخته است.
فعالسازی هموگلوبین جنینی گروهی از دانشمندان بینالمللی به رهبری «دیتر اگلی» از دانشگاه کلمبیا، با استفاده از فناوری «ویرایش پایه» (Base Editing) موفق شدند DNA جنینهای انسان را با دقتی بیسابقه تغییر دهند. آنها روی دو هدف متمرکز شدند: ژن PCSK۹ که با کاهش کلسترول بد (LDL) ارتباط دارد و ژنهای HBG۱ و HBG۲ که میتوانند با فعالسازی هموگلوبین جنینی، بیماریهای خونی مانند کمخونی داسیشکل را درمان کنند. برخلاف روشهای قدیمی که مانند یک قیچی، هر دو رشته DNA را میبریدند، ویرایش پایه مانند یک مدادپاککن عمل میکند که تنها یک «حرف» اشتباه را در توالی ژنتیکی اصلاح میکند. اما این موفقیت علمی، با تحسین و نگرانیهای جدی همراه شده است.
قیچی در برابر مدادپاککن!
فناوری «ویرایش پایه» که توسط پژوهشگران دانشگاه کلمبیا استفاده شده، نسل دوم ابزارهای ویرایش ژن است. تفاوت آن با CRISPR قدیمی در این است که بهجای بریدن هر دو رشته DNA ، تنها یک رشته را نیشزده و یک «حرف» از چهار حرف الفبای ژنتیک را به حرف دیگر تبدیل میکند.
بیشتر بخوانید:
تغییر مفهومی
سوالی که این روزها ذهن بسیاری را به خود مشغول کرده، این است: آیا این پیشرفت، نوید پایان بیماریهای ارثی است یا دروازهای به سوی بهبود نژاد و طراحی انسان؟ در سوی موافقان، برخی پزشکان این کار را گامی بزرگ به جلو میدانند. در سوی مخالفان اما نگرانیها بسیار جدیتر است.
به گزارش وبسایتهای Nature و Science بحث درباره ویرایش جنین، بیسابقه نیست. در سال ۲۰۱۸، یک دانشمند چینی، با استفاده از CRISPR قدیمی، DNA جنینهایی را که منجر به تولد نوزادان دوقلو شد، ویرایش کرد. این کار با محکومیت گسترده جامعه علمی روبه رو و جیانکویی به ۳ سال زندان محکوم شد.
پروفسور «رابین لاول -باج» از مؤسسه فرانسیس کریک میگوید استفاده از این روش برای ساخت نوزاد «بسیار زودهنگام» است. «الکسیس کومور»، از دانشگاه کالیفرنیا سندیگو، این کار را دروازهای برای ویرایش جنین برای ارتقای اهداف میداند و «کریشانو ساها» از دانشگاه ویسکانسین تأکید میکند که این پژوهش یک پیشرفت محسوب نمیشود و ایمنی کامل را ثابت نمیکند.
توجه به موانع جدی
پژوهش جدید دانشگاه کلمبیا، با وجود موفقیتهای چشمگیر در ویرایش دقیق DNA جنین، هنوز فاصله زیادی تا کاربرد بالینی دارد. موزاییکیسم، اثرات خارج از هدف و سمیت mRNA، موانع جدی هستند که دانشمندان بهصراحت بر آنها تأکید میکنند. بااینحال، این کار بحثهای داغی را درباره آینده ژندرمانی و مرزهای اخلاقی آن برانگیخته است. آیا این فناوری روزی به درمان بیماریهای صعبالعلاج منجر خواهد شد یا دروازهای به سوی «بهبود نژاد» و «بچههای سفارشی» خواهد گشود؟
