باز هم حصارها خبرساز شدند، این بار در قزوین و در عرصه دولتخانه صفوی؛ حصارهایی که بیشتر از یک سال پیش گراند هتل را در میان خود گرفتند تا چشم کسی نبیند آنسو چه خبر است. فعالان میراث فرهنگی از مدتها پیش هشدار داده بودند چیزی در اینجا، یعنی دولتخانه صفوی درست پیش نمیرود.
به گزارش شرق، با این حال به نظر میرسد حرفشان گوش شنوا نداشت تا جایی که حالا دیوارهای فلزی که ماجرا را از چشمها پنهان کردهاند، نگرانیها را بیشتر کرده است. با این توصیفها، ماجرای گراند هتل قزوین در عرصه یادگار صفوی چیست؟
قزوین دومین پایتخت صفویان بود. شاه طهماسب اول آن را به پایتختی برگزید و در حدود نیمقرنی که این شهر مرکز حکومت صفویان بود، کاخها و مراکز حکومتی در دولتخانه آن احداث شد. در حال حاضر بیشتر ساختمانها تخریب شده و بناهای زیادی از دولتخانه عصر صفوی باقی نمانده،
از همین رو کاوش باستانشناسی در آن محوطه، برای روشنشدن تاریخ صفوی و شهر قزوین اهمیت زیادی دارد. آنچه امروز این دولتخانه را خبرساز کرده، ساختوساز در گراند هتل و اطراف آن است. این هتل که اواخر قاجار در بخش غربی عرصه دولتخانه ساخته شد، حالا توسط صندوق احیا و بهرهبرداری از اماکن تاریخی برای مرمت و بهرهبرداری به یک سرمایهگذار بخش خصوصی واگذار شده است؛ سرمایهگذاری که حصارها را در اطراف محوطه بالا برد، احتمالا به این قصد که از تیغ انتقادها درباره واگذاری عرصه و نحوه مرمت هتل دور بماند. بخشی از دولتخانه که حالا به آن گاراژ اقتصاد میگویند در قسمت شمالی گراند هتل قرار دارد و گفته میشود به سرمایهگذار واگذار شده تا به گراند هتل اضافه شود. این هم موضوعی است که انتقادات زیادی را برانگیخته است.
یک کارشناس مرمت و فعال میراث فرهنگی درباره آنچه در گراند هتل در جریان است، میگوید: «محدوده دولتخانه صفوی در قزوین درواقع بقایای به جا مانده از ارگ دولتی صفویه است. بخش زیادی از بناهایی که در آن دوران در آن محدوده ساخته شد، در دوران صفوی، قاجار و پهلوی تخریب شد. بخش دیگری از دولتخانه هم با خیابانسازی محدود شد. در زمان پهلوی قسمتهایی از این محدوده در اختیار نهادهای مختلف مانند هلالاحمر، سازمانهای ورزشی و آموزش و پرورش قرار گرفت».
سمیه مراقی ادامه میدهد: «در دهه 80 شمسی طرحی برای آزادسازی محوطه دولتخانه صفوی تصویب شد. طی اجرای این طرح بعضی از بناها مانند مدارس و همچنین بناهایی با مالکیت خصوصی، خریداری و تخریب شد تا عرصه دولتخانه آزادسازی شود».
به گفته او: «عرصه دولتخانه صفوی در قزوین لایههای باستانشناسی زیادی دارد که نیازمند کاوش است و میتواند اطلاعات ارزشمندی از کاخها و باغها در دوران صفوی قزوین در اختیار ما بگذارد. کاوشها در این عرصه به صورت موردی انجام شده و کار گروهی یکپارچه، منسجم و کاملی در آن صورت نگرفته است، بنابراین این عرصه هنوز تا حد زیادی مطالعه نشده و جای کاوش زیادی دارد». مراقی درباره گاراژ اقتصاد ادامه میدهد: «این گاراژ چند مغازه با مالک خصوصی داشت که توسط میراث فرهنگی خریداری و تخریب شد. در آن زمان برآورد شد که ممکن است حتی تا چند متر درون زمین هم لایههای صفوی وجود داشته باشد».
این کارشناس مرمت درباره موضوع اعتراض فعالان میراث فرهنگی میگوید: «گراند هتل به سرمایهگذار بخش خصوصی واگذار شده است. ما در جریان جزئیات این واگذاری نیستیم و نمیدانیم سرمایهگذار کیست و آیا شایستگی لازم برای ورود به این عرصه را دارد یا خیر».
مراقی توضیح داد: بهرهبرداری هتل ابتدا به گروه سرمایهگذاری میراث فرهنگی و گردشگری ایران (سمگا) واگذار شده بود. سمگا مطالعاتی را درباره این عرصه شروع کرد، اما هلدینگ در ادامه با مشکلات داخلی مواجه شد و کار از فاز مطالعاتی فراتر نرفت تا اینکه کار به سرمایهگذار جدید واگذار شد. فرد مورد نظر هم بدون اینکه اسمی از او آورده شود کار را شروع کرد. واگذاری گراند هتل به خودی خود ایرادی ندارد، اما مسئله اینجاست که به نظر میرسد بخشی از عرصه صفوی دولتخانه برای ساختوساز به گراند هتل واگذار شده. از حدود دو سال پیش فعالان میراث فرهنگی به این موضوع اعتراض کردند و تأکیدشان بر این بود که این عرصه طرح مصوب آزادسازی را دارد تا محافظت شود. اما با اقدام فعلی، امکان تخریب بخشی از عرصه وجود دارد».
او بخش دیگری از انتقادات را به نحوه ساختوساز و مرمت مربوط میداند: «به نظر میرسد بخشی از بنای گراند هتل را تخریب کرده و دوباره ساختهاند. گرچه ساختمان به لحاظ سازه و مصالح ناپایدار بود، اما درباره مرمت این بنا نقدهایی وجود دارد. اینکه بنا ضعفهایی داشته باشد، دلیل خوبی نیست که بنا را تخریب کنیم و از ابتدا بسازیم. در بعضی عکسها اسکلت فلزی مشاهده شده است».
او بار دیگر تأکید میکند: «نکته دیگر این است که اجازه داده شده در حیاط گاراژ اقتصاد ساختوساز صورت بگیرد. احتمال وجود لایههای صفوی در این قسمت زیاد است. گراند هتل یکی از چهار هتل ساختهشده در زمان قاجار در قزوین است و گفته میشود رضاخان در این هتل بر سر تغییر حکومت قاجار با آیرونساید توافق کرد. ما به طرح مورد نظر آنها دسترسی نداریم و گفته میشود ساختوساز یا مرمت برای ایجاد کاربری اقامتی و پذیرایی است، در حالی که مشخص نیست این عرصه و بنا ظرفیت تعداد زیادی میهمان را داشته باشد».
در این میان مسئولان کشوری و استانی هم بارها سعی کردهاند به این انتقادها پاسخ بدهند. زمستان دو سال قبل، شهاب طلایی شکری، مدیرعامل صندوق توسعه صنایعدستی و فرش دستباف و احیا و بهرهبرداری از اماکن تاریخی گفته بود: «در طرح مصوب مرمت «گراند هتل» اجازه پیکنی عمیق به سرمایهگذار داده نشده است، قصد ما احیای هتل و اضافهکردن آن به ظرفیت گردشگری استان است و اگر قرار بر ایجاد بنای جدید باشد از سازههای سبک استفاده خواهیم کرد. حریم منظری اثر نقض نمیشود و تمام فعالیت ما در کف خواهد بود و عمق زمین را نمیکاویم». حالا پرسش و نگرانی فعالان میراث فرهنگی این است که اگر همهچیز همانطورکه مسئولان گفته بودند پیش میرود، چرا همچنان اجازه بازدید به دوستداران میراث فرهنگی و کارشناسان داده نمیشود؟ مراقی درباره چنین نگرانیهایی میگوید: «یک مسئله این است که اگر همه چیز قانونی پیش میرود، چرا اجازه بازدید و تصویربرداری داده نمیشود و دور محل حصار کشیده شده است؟ چرا کار تا این حد غیرشفاف انجام میشود؟ چرا عرصه صفوی که طرح آزادسازی مصوب دارد واگذار شده است؟ درواقع در سالهای گذشته مکانهایی مانند مدرسه خریداری شد تا عرصه آزادسازی شود، اما حالا اتفاقات برعکس شده و عرصه برای ساختوساز واگذار شده است. چرا به افراد معترض اجازه داده نمیشود همراه با مسئولان وزارتخانه به بازدید از عرصه هتل بروند؟ آقای ایزدی 10 دقیقه به ما فرصت بدهند تا با اسناد مشخص با ایشان درباره این عرصه صحبت کنیم».
مدیرعامل جدید صندوق احیا و بهرهبرداری از اماکن تاریخی هم بیستوسوم خرداد امسال از گراند هتل بازدید و در این باره اظهارنظر کرده است. برزین ضرغامی به ایرنا گفته: پروژه گراند هتل قزوین پیش از دوره مدیریت فعلی آغاز شده. با وجود اینکه چارچوبهای قانونی این بنا از قبل تعیین شده، ما با توجه به اهمیت بنا، بازبینیهای لازم را در دستور کار قرار دادیم تا از رعایت کامل استانداردهای مرمت اطمینان حاصل شود. او با اشاره به موضوع حریم دولتخانه صفوی و محدوده پیرامونی گراند هتل، این را هم اضافه کرده: «هنوز طرح نهایی ابلاغ نشده و تا زمان تصویب و ابلاغ رسمی، هیچ اقدام شتابزدهای صورت نخواهد گرفت. این محدوده از حساسیت تاریخی بالایی برخوردار بوده و تصمیمگیری درباره آن نیازمند بررسیهای دقیق و چندجانبه است». ضرغامی با تأکید بر ضرورت ایجاد تعادل میان حفاظت از میراث فرهنگی و فراهمکردن بستر مناسب برای سرمایهگذاری، یادآور شد: اگر بناهای تاریخی وارد چرخه احیا و بهرهبرداری نشوند، در معرض فرسودگی تدریجی قرار میگیرند، ازاینرو ما باید شرایطی فراهم کنیم که سرمایهگذار با اطمینان وارد میدان شود، اما این مشارکت به طور حتم در چارچوب ضوابط حفاظتی و زیر نظارت کامل انجام خواهد شد. مدیرعامل صندوق احیا گفته: صیانت از هویت تاریخی کشور اولویت ماست و در مورد گراند هتل قزوین نیز این حساسیت دوچندان است. اطمینان میدهیم این پروژه با نظارت دقیق و شفافیت کامل دنبال میشود.
پای مسئولان وزارتخانه هم به گراند هتل باز شد و مدیر کل ثبت آثار، حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی کشور 13 خرداد امسال از محوطه بازدید کرد. علیرضا ایزدی در این بازدید گفته بود: «حفظ بنا مهمترین اولویت در تمامی اقدامات اجرایی و مرمتی است و هرگونه مداخله باید با رویکرد حفاظتی و بر اساس ضوابط علمی و تخصصی انجام شود». او درباره اقدامات انجامشده برای استحکامبخشی این مجموعه هم اضافه کرده بود: «اقداماتی که تاکنون از سوی پیمانکار در حوزه استحکامبخشی گراندهتل انجام شده، در چارچوب ملاحظات فنی و حفاظتی، منطقی است و امیدواریم پیمانکار با تعهد کامل نسبت به حفاظت، حراست و صیانت از ارزشهای تاریخی بنا، ادامه عملیات را با دقت و حساسیت لازم به انجام برساند. گراند هتل فقط یک بنای تاریخی نیست، بلکه مجموعهای از لایههای ارزشمند تاریخی، فرهنگی و اجتماعی را در خود جای داده و ازاینرو تمامی مراحل مرمت باید با شناخت دقیق این لایهها و با رعایت کامل اصول حفاظتی و مرمتی دنبال شود تا اصالت و هویت تاریخی بنا حفظ شود». به گفته او، هدف از مرمت این مجموعه صرفا احیای کالبد بنا نیست، بلکه باید شرایطی فراهم شود تا این فضای تاریخی ضمن حفظ خاطره جمعی و هویت فرهنگی خود، بتواند به مکانی مناسب برای ارائه خدمات فرهنگی، گردشگری و اجتماعی تبدیل شود.
همه این صحبتها اما همچنان نتوانسته نگرانی فعالان میراث فرهنگی را برطرف کند و پرسش اساسی این است که چرا همه چیز در هالهای از ابهام پیش میرود و چرا فعالان میراث فرهنگی و خبرنگاران تاکنون اجازه بازدید از بنا را پیدا نکردهاند؟
