به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، ازبکستان عملیات بتن‌ریزی نخستین نیروگاه هسته‌ای خود را آغاز کرده است، همزمان قزاقستان قراردادی به ارزش 16.5 میلیارد دلار برای ساخت یک تاسیسات دو راکتوری در نزدیکی دریاچه بالخاش امضا و محل ساخت دومین نیروگاه خود را نیز تصویب کرده است. راهبرد بلندمدت قزاقستان راه‌اندازی حداقل سه نیروگاه هسته‌ای تا سال 2050 است و احتمال ساخت نیروگاه چهارم نیز وجود دارد.

هر دو دولت این کشورها، انرژی هسته‌ای را راهکاری برای پاسخ به تقاضای روزافزون برق و تقویت امنیت انرژی خود می‌دانند. با این حال، این پروژه‌ها با سرعت‌های متفاوتی در حال پیشرفت هستند و پرسش‌هایی را در زمینه مصرف آب، ایمنی فرامرزی، تامین مالی و وابستگی بلندمدت به فناوری و اعتبارات روسیه زنده کرده‌اند.

آغاز فاز عملیاتی ساخت نیروگاه هسته‌ای در ازبکستان

در 4 ژوئن 2026، شوکت میرضیایف، رئیس‌جمهور ازبکستان و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، از طریق ویدئوکنفرانس دستور آغاز عملیات ساخت را صادر کردند. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز در این مراسم حضور داشت. نخستین بتن‌ریزی استاندارد هسته‌ای در شب 4 به 5 ژوئن برای فونداسیون اولین واحد راکتور ماژولار کوچک RITM-200N در منطقه «فوریش» ولایت جیزک انجام شد. در پی آن، سازمان «اوزاتم» این سایت را به عنوان یک نیروگاه هسته‌ای در حال ساخت طبقه‌بندی کرد.

این تاسیسات شامل یک نیروگاه با چهار واحد راکتور برنامه‌ریزی‌شده است: دو واحد بزرگ VVER-1000 و دو واحد کوچک‌تر RITM-200N که هر کدام توان 55 مگاوات دارند. این واحدها در مجموع بیش از 2.1 گیگاوات ظرفیت تولید ایجاد خواهند کرد. پیکربندی فعلی، جدیدترین نسخه از پروژه‌ای است که با توافق استفاده صلح‌آمیز در سال 2017 و طرح سال 2018 برای دو راکتور بزرگ آغاز شد. در سال 2024، تمرکز به 6 راکتور کوچک تغییر یافت، اما طراحی مجدداً در سال 2025 به فرمت ترکیبی از راکتورهای بزرگ و کوچک فعلی تغییر کرد.

پیش‌بینی‌های ازبکستان و روسیه میزان تولید سالانه را حدود 17 میلیارد کیلووات ساعت، یعنی تقریباً 15 درصد از تقاضای آینده کشور برآورد می‌کنند. بر اساس جدول زمانی فعلی، انتظار می‌رود نخستین واحد کوچک در اواخر سال 2029 به مرحله بحرانی برسد و راکتورهای بزرگ در سال‌های doors 2033 و 2035 بهره‌برداری شوند؛ هرچند اوزاتم اعلام کرده که تاریخ‌های نهایی به توافقات قراردادی بستگی دارد. قیمت پایه اعلام‌شده پروژه 9.5 میلیارد دلار است و تاشکند برای تامین بخش عمده‌ای از این هزینه به دنبال وام‌های خارجی است. شرایط این تامین مالی و نحوه توزیع نهایی ریسک ساخت و بهره‌برداری، نقشی تعیین‌کننده در پایداری پروژه دارد.

دغدغه‌های زیست‌محیطی و چالش‌های فرامرزی آب

این نیروگاه در نزدیکی دریاچه «توزکان» در سیستم دریاچه‌ای آیدار-آرناسا، در فاصله حدود 40 کیلومتری مرز قزاقستان ساخته می‌شود. این نزدیکی جغرافیایی، پروژه‌ای را که رسماً متعلق به ازبکستان است، به یک موضوع منطقه‌ای تبدیل کرده است. ساکنان و فعالان محیط زیست در جنوب قزاقستان نگرانی‌هایی را درباره آمادگی برای حوادث احتمالی، زباله‌های رادیواکتیو و فشار احتمالی بر سیستم‌های آبی منطقه که از قبل دچار بحران بوده‌اند، مطرح کرده‌اند.

«ایمان تلئولسوا»، هماهنگ‌کننده شبکه منطقه‌ای آب آسیای مرکزی، استدلال می‌کند که خنک‌سازی راکتورها می‌تواند نیازمند تخلیه بیشتر به دریاچه توزکان و برداشت‌های اضافی مرتبط با سیستم رودخانه سیردریا باشد.

به ارزیابی وی، این موضوع می‌تواند رقابت برای آب کشاورزی را در مناطق ترکستان و قزل‌اوردا در قزاقستان تشدید کند. اگرچه این‌ها دغدغه‌های کارشناسان است و نه اندازه‌گیری‌های قطعی از تاثیرات نیروگاه تکمیل‌شده، اما با توجه به اینکه کمبود آب یک مشکل تکرارشونده در منطقه است، نیاز به پاسخ علمی دارد.

ازبکستان در دسامبر 2025 جلسات استماع عمومی درباره ارزیابی اثرات زیست‌محیطی برگزار کرد. مرکز کارشناسی اکولوژیک دولتی اعلام کرد که این ارزیابی با الزامات ملی و استانداردهای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مطابقت دارد.

اوزاتم همچنین به دنبال استفاده از فناوری خنک‌کننده خشک مجارستان برای مناطق کم‌آب است که می‌تواند برداشت آب را کاهش دهد. با این حال، در خلاصه منتشرشده از این جلسات، میزان مصرف آب سالانه نیروگاه مشخص نشده و توضیحی درباره مشارکت قزاقستان در رایزنی‌های فرامرزی داده نشده است.

بازگشت قزاقستان به عرصه انرژی هسته‌ای پس از دهه‌ها

مسیر قزاقستان در این زمینه از نظر سیاسی برجسته‌تر بوده است. در همه‌پرسی 6 اکتبر 2024، حدود 71.12 درصد از رای‌دهندگان با ساخت نیروگاه هسته‌ای موافقت کردند. این رای به دولت مأموریت داد تا با وجود تاریخچه حساس هسته‌ای کشور، کار را پیش ببرد.

بین سال‌های 1949 تا 1989، اتحاد جماهیر شوروی 456 آزمایش هسته‌ای در سایت سمیپالاتینسک انجام داد که رسماً در سال 1991 بسته شد. قزاقستان پیش از این نیز در راکتور سریع BN-350 در آکتائو برق هسته‌ای تولید می‌کرد که در سال 1999 متوقف شد. بنابراین، برنامه جدید به معنای بازگشت به تولید برق هسته‌ای غیرنظامی و ساخت نخستین نیروگاه تجاری بزرگ کشور در دوران پس از فروپاشی شوروی است.

قزاقستان در اوت 2025 عملیات نقشه‌برداری و مهندسی را در سواحل دریاچه بالخاش و در نزدیکی روستای «اولکن» آغاز کرد. چارچوب تجاری این طرح در 28 مه 2026، با امضای توافق‌نامه ساخت نیروگاه هسته‌ای بالخاش میان قزاقستان و روسیه روشن‌تر شد. این پروژه از دو راکتور VVER-1200 نسل سه پلاس با ظرفیت کل 2.4 گیگاوات استفاده خواهد کرد.

«الماسیادام ساتکالیف»، رئیس آژانس انرژی اتمی قزاقستان، هزینه این پروژه را حدود 16.5 میلیارد دلار (شامل 2 میلیارد دلار برای امنیت و زیرساخت‌ها) اعلام کرد. انتظار می‌رود روسیه اعتبارات صادراتی این طرح را تامین کند. ساخت‌وساز فعال برای سال 2027 برنامه‌ریزی شده و راه‌اندازی اولین راکتور در اوایل سال 2034 هدف‌گذاری شده است.

برنامه‌ریزی برای ساخت حداقل سه نیروگاه با مشارکت چین

برنامه‌های قزاقستان فراتر از پروژه اولکن است. در ژانویه 2026، دولت منطقه ژامبیل در استان آلماتی را به عنوان محل ساخت دومین نیروگاه تصویب کرد. شرکت ملی هسته‌ای چین (CNNC) برای هدایت پروژه دوم انتخاب شده و انتظار می‌رود پروژه سوم را نیز رهبری کند.

راهبرد ملی هسته‌ای قزاقستان تصریح می‌کند که حداقل سه نیروگاه باید تا سال 2050 فعال باشند. رویکرد استفاده از تامین‌کنندگان متعدد، نشان‌دهنده تلاش آستانه برای جلوگیری از واگذاری کامل برنامه هسته‌ای خود به یک شریک خارجی واحد است.

نیاز قزاقستان به انرژی بسیار جدی است؛ این کشور در سال 2025 حدود 123.1 میلیارد کیلووات ساعت برق تولید کرد اما مصرف آن 124.6 میلیارد کیلووات ساعت بود که کمبود 1.5 میلیارد کیلووات ساعتی از طریق واردات از روسیه جبران شد.

قزاقستان بزرگ‌ترین تولیدکننده اورانیوم در جهان است، اما ذخایر داخلی به تنهایی استقلال انرژی ایجاد نمی‌کنند و نیروگاه اول همچنان به فناوری و تامین مالی خارجی وابسته خواهد بود. هدف دولت دسترسی به امنیت انرژی است و نه لزوماً استقلال کامل.

سایه تحریم‌ها و ریسک زنجیره تامین بر پروژه‌های روس‌اتم

با توجه به اینکه شرکت روس‌اتم هدایت نخستین پروژه‌های هسته‌ای را در ازبکستان و قزاقستان بر عهده دارد، تحریم‌ها و محدودیت‌های بانکی یک ریسک جدی برای تحویل پروژه محسوب می‌شوند. در فوریه 2026، بریتانیا سه شرکت تابعه روس‌اتم را تحریم کرد. هرچند خود روس‌اتم مستقیماً تحریم نشد، اما آژانس انرژی اتمی قزاقستان اعلام کرد هیچ‌یک از نهادهای تحریم‌شده در پروژه این کشور دخالتی ندارند و کار طبق برنامه پیش می‌رود.

با این حال، تجربه نیروگاه «آک‌کویو» در ترکیه نشان می‌دهد که محدودیت‌ها چگونه می‌توانند به طور غیرمستقیم بر پروژه‌های روس‌اتم تأثیر بگذارند؛ جایی که عدم صدور مجوز صادرات برای قطعات کلیدی شرکت زیمنس انرژی، موجب تاخیر در پروژه و جایگزینی قطعات از چین شد. این امر نشان می‌دهد که زنجیره تامین و کانال‌های مالی می‌توانند به نقاط آسیب‌پذیر پروژه‌های آسیای مرکزی تبدیل شوند. سئوال کلیدی این است که آیا قراردادها تامین‌کنندگان جایگزین و کانال‌های مالی امن را بدون تضعیف کنترل کیفیت پیش‌بینی کرده‌اند یا خیر.

بنابراین چشم‌انداز منطقه ناهمگون است؛ ازبکستان زودتر وارد فاز ساخت شده اما با چالش‌های مالی و شفافیت آبی روبرو است، در حالی که پروژه قزاقستان بزرگ‌تر است اما هنوز در مراحل پیش‌ساخت قرار دارد.

انتهای پیام/