کیاوش حافظی: «بازیخرابکنی» آخرین تیر تندروها در روزهای گذشته بود. بعد از جنگ چهلروزه، طیفی که متشکل از جبهه پایداری دوباره نشان داد که اساساً اهل دیپلماسی نیست. بعضی از آنها درست از همان زمان اعلام آتشبس شمشیر را از رو بستند. در حالی که روایت رسمی حاکمیت این بود که دستاوردهای نظامی، آمریکا و اسرائیل را مجبور به پذیرش آتشبس کرده، این طیف سیاسی در اظهارات خود ادعا میکرد که دولت پزشکیان آتشبس را به حاکمیت تحمیل کرده تا جلوی ضربههای بیشتر به واشنگتن و تلآویو را بگیرد.
با جدیتر شدن مذاکرات، آنها دوباره همان روایتهای همیشگی را در رسانهها تکرار کردند. این گروه که قبلاً مخالفت خود با مذاکرهکنندگان را با برچسب «سازشکار» نشان میدادند، این بار آنها را به پایمال کردن خون رهبری مقاومت متهم کردند
علاوهبر این، دست روی موضوعاتی مثل «تمامیت ارضی» گذاشتند که جامعه روی آن حساسیت بالایی دارد. برای نمونه، امیرحسین ثابتی متن تفاهم را به قرارداد ترکمانچای تشبیه کرد و محمود نبویان هم مدعی شد ایران از مدیریت تنگه هرمز دست کشیده و این تفاهم، کشور را مستعمره آمریکا میکند.
با اعلام خبر تفاهم ایران و آمریکا، این تقابلها شدت بیشتری گرفت و این طیف تلاش کرد مخالفت خود را از سطح موضعگیری رسانهای به اعتراضات خیابانی سوق دهد. میثم نیلی، مدیرمسئول رجانیوز، در فضای مجازی از مخاطبانش خواست که ساکت ننشینند و در خیابان اعتراض کنند. برخی هم مثل محمد کرباسی، دبیر ستاد امر به معروف استان قم، در فضای مجازی مطالبی با هشتگ «نمیپذیریم» منتشر کردند. در واقع این گروه به دنبال آن بودند که روی موج احساسات در تجمعات شبانه سوار شوند تا به میدانهای شهر وجههای دیپلماسیناپذیر دهند که البته در این کار هم موفق نبودند.
اما آخرین تیر تندروها فراتر از موضعگیری رسانهای و فراخوان به اعتراض در تجمعات شبانه بود.
روز شنبه، درست در آستانه سفر تیمهای مذاکرهکننده ایران و آمریکا به زوریخ برای شروع مذاکرات، صداوسیما مثل همیشه تریبون زنده خود را در اختیار یکی از چهرههای تندروی مجلس گذاشت. محمود نبویان روی آنتن زنده شبکه خبر، بخشهایی از یک متن محرمانه را به صورت گزینشی خواند؛ متنی که البته بعداً مشخص شد قدیمی بوده است.
او در این گفتوگوی تلویزیونی نامههای محرمانه رهبر انقلاب به تیم مذاکرهکننده را رو کرد و مدعی شد که رهبری در چند مرحله نسبت به روند مذاکرات گلایه و ابراز نارضایتی کردهاند. این رفتار نبویان چنان جنجالی شد که حتی صداوسیما—که خودش فرش قرمز برای این نماینده پهن کرده بود—مجبور شد صحبتهای او را قطع کند. به دنبال این اتفاق، مدیرکل آن برنامه استعفا داد و صداوسیما هم رسماً اعلام کرد که این اظهارات نبویان جرم است و از طریق مراجع قضایی پیگیری میشود.
نکته جالب اینجاست که نبویان پیش از این به عنوان یکی از اعضای هیئت دیپلماتیک ایران به پاکستان سفر کرده بود؛ حضوری که با توجه به سابقه مخالفتهای شدید او با دیپلماسی، همان زمان هم علامت سؤالهای زیادی ایجاد کرد. اقدام جنجالی اخیر او درست در آستانه سفر هیئت دیپلماتیک ایران به سوئیس انجام شد، اما این بار دیگر خبری از حضور نبویان در این جلسات و همراهی با تیم مذاکرهکننده نبود. و همین گمان را ایجاد کرد که هیئت دیپلماتیک نبویان را با خود همراه کرده بود تا مثل مبصرهای مدرسه دست به کاری مخرب نزند.
بازیخرابکنها چه کسانی هستند؟
اما، نوع رفتار این گروه را در دنیای سیاست میتوان «بازیخرابکنی» دانست. «اسپویلر» (Spoiler) یا بازیخرابکن در سیاست، به بازیگرانی میگویند که فکر میکنند یک توافق سیاسی، فرآیند صلح یا نظم جدید منافع، قدرت یا هویت آنها را به خطر خواهد انداخت؛ به همین خاطر، با تمام ابزارهای ساختارشکنی که در دست دارند وارد میدان میشوند تا جلوی آن توافق را بگیرند، جاده را ناهموار کنند یا کلاً بازی را به هم بزنند. منطق رفتاری بازیخرابکنها این است که وضعیتی که در آن توافق حاصل شود، برای ما بدتر از وضعیت جنگ، بحران یا بنبست فعلی است.
نگاهی به سابقه بازیخرابکنی تندروهای داخلی
این اولین باری نیست که چنین رفتارهایی از این گروه سر میزند؛ در زمان مذاکرات هستهای سال ۹۴ هم اینگونه کارشکنیها حسابی رواج داشت.
۱- حمله به سفارت عربستان: درست چند ماه بعد از توافق هستهای ایران با ۱+۵ در سال ۹۴، تندروها به سفارت عربستان در تهران و کنسولگری این کشور در مشهد حمله کردند و آنها را به آتش کشیدند. این اتفاق دقیقاً در آستانه «روز اجرای برجام» (ژانویه ۲۰۱۶) رخ داد تا بازی دیپلماتیک را به هم بزند.
۲- نوشتن شعار روی موشک: حسن روحانی در مناظرههای انتخاباتی سال ۹۶، یکی از این سنگاندازیها را اینطور روایت کرد: دیدید که در دوران برجام چه کارها که نکردند؛ روی موشک شعار نوشتند و شهرهای موشکی زیرزمینی را جلو دوربین آوردند و نشان دادند!
۳- بازی فرسایشی با FATF: در آن زمان، دولت برای اینکه بتواند در عمل قفل تحریمهای بانکی را باز کند، نیاز داشت که لوایح مربوط به گروه ویژه اقدام مالی (FATF) تصویب شوند. اما تندروها در لایههای مختلف تصمیمگیری مثل مجلس و مجمع تشخیص مصلحت نظام، این لوایح را وارد یک بازی اداری فرساینده کردند و در نهایت هم آنها را بایکوت و مسکوت گذاشتند. نتیجه این سنگاندازیهای داخلی این شد که حتی در همان مدت کوتاه اجرای برجام، بانکهای اروپایی به خاطر ریسک بالای سیستم مالی ایران، حاضر نشدند با ما روابط بانکی و کارگزاری برقرار کنند.
۴- بالا بردن هزینه سرمایه گذاری در ایران: جوسازیهای رسانهای دلواپسان دیروز و مذاکرهناپذیران امروز، در دوران برجام هم شکل دیگری از همین بازیخرابکنی بود. طیف معروف به پایداری در رسانههای خود مثل کیهان، وطن امروز و صداوسیما با زدن تیترهایی مثل «هیچ» یا «جنازه برجام»، مدام فضای روانی بازار را ملتهب و ناامن نگه میداشتند. رفتارهای نمایشی آنها که در واقع واکنشی به خطر افتادن حیات سیاسیشان بود، دوقطبیهای شدید و متعصبانهای در جامعه ساخت و همین موضوع، امنیت سرمایهگذاری خارجی در ایران را کاملاً از بین برد.
ترامپ مهمترین اسپویلر برجام
البته به جز تندروهای داخلی، بازیخرابکنهای دیگری هم در گوشه و کنار دنیا قد علم کردهاند تا جلوی توافق و مصالحه ایران را بگیرند. موثرترین بازیخرابکن در این میان خود دونالد ترامپ بود؛ کسی که با خروجش از برجام، بزرگترین ضربه را به این توافق زد. ترامپ هنوز هم که هنوز است به دولت اوباما حمله میکند که چرا توافقی تا این حد به نفع تهران امضا کرده و همیشه برجام را بدترین توافق ممکن میداند. او در سال ۲۰۱۸ رسماً خروج آمریکا از برجام را اعلام کرد و به همه شرکتها و بازرگانان دنیا ۱۸۰ روز فرصت داد تا تمام کارهای تجاری خود را در ایران تعطیل کنند و خارج شوند.
اسرائیل بازیخراب کنی که موجودیتش را در خطر میبیند
اسرائیل یکی از بزرگترین بازیخرابکنها بوده است؛ رژیمی که در هر صورت ایران را تهدید وجودی خود میداند و همیشه از صلح و سازش آمریکا با ایران وحشت داشته است.
۱- نقض آتش بس در زمان تفاهم ۲۰۲۵: نمونه اخیر این رفتارهای اسرائیل، نقض آتشبس و حملات اخیرش به جنوب لبنان بود که تفاهم تهران و واشنگتن را تا مرز نابودی پیش برد. جالب اینجاست که حالا بعضی از مهرههای کلیدی واشنگتن، بلافاصله بعد از همراهی با تلآویو در جنگ علیه ایران، دست به نقد علنی و صریح اسرائیل زدهاند. جی دی ونس، معاون اول ترامپ، در یکی از تازهترین صحبتهایش رو به اسرائیلیها گفته است: شما یک جمعیت ۹ میلیون نفری هستید و نمیتوانید توقع داشته باشید که تکتک مشکلات امنیت ملی خودتان را صرفاً با کشتن و ابزار نظامی حل کنید.
۲- مخالفت علنی بیبی در قلب واشنگتن: اسرائیل در زمان مذاکرات برجام هم دقیقاً همین فرمان را میرفت. سال ۲۰۱۵ همزمان با مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو، بنیامین نتانیاهو بدون هماهنگی با کاخ سفید به کنگره آمریکا رفت و علیه توافق هستهای سخنرانی کرد. نتانیاهو میخواست نمایندگان کنگره را راضی کند تا تحریمهای جدیدی تصویب کنند و دست اوباما را ببندند. این کار او صدای دولت آمریکا را درآورد، اما اسرائیلیها معتقد بودند این سخنرانی جنجالی، آخرین ترمز برای متوقف کردن هر نوع توافق هستهای احتمالی با جمهوری اسلامی است.
۳- فشار بر کنگره برای تحریمی نانوشته: از طرفی، با فشارهای سنگین لابی اسرائیل، کنگره آمریکا قوانینی مثل «برنامه لغو ویزا» را تغییر داد؛ طوری که هر شهروند اروپایی یا تاجر خارجی که پایش به ایران میرسید، دیگر نمیتوانست بدون ویزا وارد آمریکا شود و این امتیاز بزرگ را از دست میداد و بهاینترتیب هزینه سرمایهگذاری در ایران بالا میرفت.
۴- نمایش اسناد هستهای ایران: یکی دیگر از کارهای اسرائیل، سرقت اسناد هستهای ایران توسط موساد بود؛ نتانیاهو با نمایش این اسناد در یک کنفرانس خبری، این ادعا را ترویج کرد که ایران از همان اول درباره برجام دروغ گفته است. در نهایت، توانست مثل یک کاتالیزور روی ترامپ برای خروج از برجام اثر بگذارد.
وقتی عربستان هم بازیخراب کن بود
اگرچه چند سالی میشود که با میانجیگری چین، رابطه ایران و عربستان رو به بهبود رفته، اما نمیتوان بازیخرابکنی ریاض در زمان مذاکرات برجام را نادیده گرفت. البته نوع کارشکنی ریاض با تلآویو فرق داشت. اگر اسرائیل از نظر ایدئولوژیک جایگاه خودش را در خطر میدید، عربستان نگران این بود که توافق تهران و واشنگتن به معنای پایان معامله سنتی و قدیمی «نفت در برابر امنیت» بین آمریکا و عربستان باشد؛ مخصوصاً که دولت اوباما چراغسبزهایی برای تمایل به تعامل با ایران نشان داده بود. ترس بزرگ عربستان این بود که برجام با آزاد کردن پولهای بلوکهشده ایران و برداشتن تحریمها، توازن قدرت در خاورمیانه را کاملاً به نفع تهران سنگین کند و بند ناف امنیتی میان واشنگتن و ریاض را ببرد یا سست کند. از این در آن زمان لابیهای عربستان همسو با اسرائیل در یک توافق نانوشته در تلاش برای بر هم زدن بازی توافق هسته ای بودند.
نمونه دیگر رفتار ریاض در ژانویه ۲۰۱۶ بود. یعنی دقیقاً در همان ماهی که قرار بود اجرای برجام اعلام شود، عربستان سعودی شیخ نمر النمر (روحانی شیعه مخالف) را اعدام کرد. این اقدام تحریکآمیز، خشم شدیدی را در ایران برانگیخت و به حمله تندروها به سفارت عربستان در تهران منجر شد. ریاض بلافاصله روابط دیپلماتیک و تجاری خود را با ایران قطع کرد و جبههای از کشورهای عربی را مأمور انزوای دیپلماتیک تهران ساخت.
بازی خطرناک روسی
در این میان، از نوع بازیگری روسیه هم اصلاً نمیتوان گذشت. تحلیلگران روابط بینالملل معتقدند روسیه اگرچه مایل نیست ایران وارد یک جنگ تمامعیار شود، اما طرفدار برقرار شدن یک صلح کامل هم نیست. به عقیده آنها، حفظ وضعیت «نه جنگ و نه صلح» برای ایران، خیلی بیشتر میتوانست منافع مسکو را تأمین کند.
سال ۱۴۰۰ وقتی فایل صوتی مصاحبه جنجالی محمدجواد ظریف، وزیر خارجه وقت لو رفت، نکات تکاندهندهای درباره نقش بازیخرابکنی مسکو در روند توافق هستهای برملا شد. ظریف در این مصاحبه میگفت روسها تا لحظات آخر باور نمیکردند ایران و آمریکا واقعاً به توافق برسند، اما وقتی دیدند همه سنگها از پیش پا برداشته شده، کارشکنی را علنی کردند. او به عکس یادگاری پایان مذاکرات اشاره کرده است که سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، عمداً در کنار بقیه مذاکرهکنندگان حضور ندارد.
ظریف به نمونه دیگری هم اشاره کرده که در آن، روسیه و فرانسه با همکاری هم متنی را آماده کرده بودند تا ساختار برجام را لرزان و ناپایدار کنند. به گفته ظریف، «بر اساس آن متن، ما مجبور میشدیم هر ۶ ماه یکبار به شورای امنیت سازمان ملل برویم و رای گدایی کنیم تا برجام ادامه داشته باشد.» او همچنین از یکی از جلسات پر تنش با وزیر خارجه روسیه یاد میکند که در آن لاوروف قصد داشته با ایجاد بنبست، میز مذاکره را ترک کند. ظریف روایت میکند: «لاوروف به من گفت: پس تو دستورالعمل نداری، پس ما برویم تا تو هم بروی و دستورالعملت را بگیری. من با یک لحن خیلی تند و غیردیپلماتیک به او گفتم: این موضوع اصلاً به تو ربطی ندارد! شما آن چیزی را که میخواهم به من بدهید، من همینجا میروم دستورالعمل را میگیرم. در آن لحظه حتی جان کری هم به حمایت از من درآمد.»
معمای دلواپسان در سیاست ایران؛ معمای دلواپسان در سیاست ایران
در مجموع، فارغ از داخلی یا خارجی بودن بازیخرابکنها، میشود آنها را به دو دسته اصلی تقسیم کرد: اول، کسانی که هر نوع صلح یا نظم جدید منافع سیاسیشان را به خطر میاندازد؛ و دوم، کسانی که اصلاً ماهیت وجودی یا تفکر ایدئولوژیکشان با نظم جدید جور درنمیآید. از سال ۹۲ تا امروز که تندروهای ایرانی با نامهایی مثل دلواپسان یا نپذیران قد علم کردهاند، ناظران سیاسی هیچوقت آنها را یک گروه یکدست و هماهنگ ندیدهاند.
در ظاهر امر، خاستگاه و تبار دلواپسان به رادیکالترین گرایشهای غربستیزانه افرادی مثل مصباح یزدی برمیگردد. بر این اساس، هرگونه آشتی و سازگاری با غرب را میتوان به معنای مرگ ایدههای سیاسی این گروه دانست. اما نمیتوان نادیده گرفت که بسیاری از رقبای سیاسی این گروه، آنها را به منفعت بردن از اوضاع آشفته، مثل سود ناشی از دور زدن تحریمها، متهم کردهاند. در بالاترین سطح، حسن روحانی رئیس دولتهای یازدهم و دوازدهم، بدون پردهپوشی از تعبیری مثل «کاسب تحریم» برای دلواپسان استفاده کرده است. وقتی این تعبیر در سطح رئیس دولت، آن هم از سوی کسی که پیشینه امنیتی داشته مطرح میشود، به این معناست که نمیتوان صرفاً ماجرا را ایدئولوژیک دید.
تناقضهایی که آشکار میشود؛ اگر تفاهم کنونی از برجام بدتر است، ظریف به تیم مذاکره بپیوندد که حجم آسیب کمتر شود؟
با این حال، در فضای ایران بازیخرابکنیهای این گروه بیشتر به ضرر خود آنها تمام میشود. هر کلام و رفتار این روزهای آنها تناقضاتی ایجاد میکنند. تناقض نخست در برابر نظام سیاسی است؛ این افراد این روزها از سوی جریانهای مختلف به بیتقوایی سیاسی متهم میشوند. حال آنکه بخش زیادی از فعالان سیاسی با تشخیص شورای نگهبان دارای تقوای سیاسی نبوده اند و نبویانها واجد تقوا شناخته شدهاند!
تناقض پیشروی آنها این است که از هر ابزار و موضعی برای خراب کردن بازی میزنند و گاهی خودشان زیر سوال میروند. برای نمونه، این گروه اخیراً بارها تأکید کرده که تفاهم کنونی ایران و آمریکا بسیار بدتر از برجام است. در این میان، یک سؤال پیش روی آنها قرار میگیرد و به نظر میرسد با پاسخ به این سؤال تا حدی مشخص شود چقدر از مخالفان از سر اعتقاد به مخالفت با دیپلماسی روی آوردهاند و چقدر از آنها از سر منافع قدرت: اگر تفاهم ۲۰۲۵ ایران و آمریکا از برجام بدتر است، در واقع دلواپسان تأیید میکنند که ظریف مذاکرهکننده بهتری بود. آیا آنها حاضرند ظریف به تیم مذاکرهکننده بپیوندد تا از حجم خسارت تفاهم به کشور بکاهد؟
۲۹۲۱۱
