به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، حسین هاشمی شاهدانی مدیرکل سیاستگذاری فناوری و نوآوری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران، با بیان اینکه بخش قابل توجهی از ارزش دانشگاههای مدرن در ساختمانها و تجهیزات خلاصه نمیشود، بلکه در مالکیت فکری، پتنتها، نرمافزارها، دادههای پژوهشی، برند علمی و شبکههای همکاری نهفته است، اظهار کرد: اگر این داراییها شناسایی و ارزشگذاری نشوند، عملاً بخش مهمی از ظرفیت دانشگاه بلااستفاده مانده است.
وی ادامه داد: در دانشگاه تهران، شورای مالکیت فکری برای ارزشگذاری داراییهای نامشهود دانشگاه با حضور سه معاون پژوهش و فناوری، رئیس پارک علم و فناوری و معاون سرمایهگذاری دانشگاه و دو مدیر کل پژوهشی و اعضا حقوقی و حقیقی دیگر از ابتدای سال ۱۴۰۴ تشکیل شده است.
وی درباره چیستی مقوله توکنایز کردن داراییهای نامشهود و ارتباط آن با دانشگاه، توضیح داد که توکنایزیشن (Tokenization) به معنای تبدیل منافع یک دارایی برای مثال یک پتنت دانشگاهی به واحدهای دیجیتال قابل فروش بر بستر فناوریهای دانشگاهی است. در این مدل، میتوان سهم دانشگاه، مخترع، سرمایهگذار و حتی حامیان را بهصورت شفاف تعریف کرد.
هاشمی ادامه داد: چنین سازوکاری میتواند جذب سرمایه برای توسعه فناوری را تسهیل کند، نقدشوندگی داراییهای فکری را افزایش دهد و تقسیم منافع را شفافتر کند. البته این حوزه نیازمند چارچوب حقوقی دقیق و تنظیمگری هوشمندانه است.
هدف از طرح این موضوع، حرکت شتابزده نیست، بلکه آمادگی برای مواجهه با روندی است که در آینده به نظامهای دانشگاهی کشورهای در حال توسعه نیز خواهد رسید.
وی در پاسخ به این پرسش که کرادفاندینگ چه جایگاهی در تأمین مالی پروژههای فناورانه دانشگاهی دارد، گفت: تأمین مالی جمعی یا کراد فاندینگ (Crowdfunding)، ابزاری است که امکان مشارکت عمومی در توسعه فناوری را فراهم میکند. به نوعی میتوان گفت پس از توکنایز کردن میتواند فرآیند کراد فاندینگ را اجرایی کرد. در این مدل، یک پروژه دانشگاهی میتواند از طریق حمایتهای خرد حامیان، سرمایه اولیه یا تکمیلی جذب کند.
مدیرکل سیاستگذاری فناوری و نوآوری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران خاطرنشان کرد: در برخی کشورها، پروژههای فناورانه دانشگاهی از پلتفرمهایی مانند Kickstarter یا Indiegogo برای معرفی محصول و جذب سرمایه استفاده کردهاند.
این مدل علاوه بر تأمین مالی، نوعی اعتبارسنجی بازار نیز ایجاد میکند؛ یعنی اگر جامعه از پروژهای حمایت کند، نشانه وجود تقاضای واقعی است.
هاشمی خاطرنشان کرد: برای کشورهای در حال توسعه، کرادفاندینگ میتواند مکمل منابع دولتی و صندوقهای پژوهش و فناوری باشد، بهویژه در پروژههایی که ریسک متوسط و جذابیت اجتماعی دارند. البته حفظ شفافیت و گزارشدهی منظم و دقیق برای جلوگیری از آسیب به اعتبار دانشگاه ضروری است.
وی در پاسخ به این پرسش که چرا در داخل دانشگاهها نسبت به توسعه سبد اساتید فناور مقاومت وجود دارد؟، گفت: باید این موضوع را با نگاه همدلانه و احترام دید. بسیاری از اعضای هیأت علمی در چارچوب دانشگاه پژوهشمحور رشد کردهاند و معیار موفقیت را در تولید مقاله یا تدریس حرفهای میبینند.
تغییر مأموریت دانشگاه به سمت تجاریسازی، در واقع تغییر در هویت حرفهای آنهاست، نه صرفاً اصلاح یک آییننامه. نگرانیهایی مانند اُفت کیفیت علمی، تعارض منافع یا تجاریشدن بیش از حد دانشگاه قابل درک است.
این دغدغهها باید در گفتوگوی دروندانشگاهی مورد توجه قرار گیرد، نه اینکه نادیده گرفته شود. به هر حال دانشجویان نیز از ما توسعه و تجاریسازی فناوری را مطالبه میکنند.
مدیرکل سیاستگذاری فناوری و نوآوری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران، درباره اینکه آیا این چالش تنها در ایران وجود دارد، تصریح کرد: تجربه جهانی نشان میدهد که این تحول همواره با بحث همراه بوده است. تصویب قانون Bayh–Dole Act در آمریکا، که مالکیت نتایج پژوهشهای دولتی را به دانشگاهها واگذار کرد، زمینه جهش در تجاریسازی را فراهم کرد، اما همزمان مباحثی درباره مرز علم و بازار شکل گرفت.
هاشمی گفت: امروز نیز مباحث مربوط به استقلال دانشگاهها و نحوه تأمین مالی آنها در آمریکا ادامه دارد و دانشگاههایی مانند هاروارد و استنفورد؛ گاه در کانون مناقشات بالاترین مقام کشورشان قرار میگیرند.
خوشبختانه در ایران نگاه به دانشگاه از طرف مسئولان هنوز همراه با احترام است اما الزامات بودجه عمومی کشور و کاهش سهم دانشگاهها از این سبد باعث میشود که دانشگاه بیشتر بر درآمدهای فناورانه اساتید و دانشجویان خود تکیه کند. چون این درآمدها از سایر درآمدهای اختصاصی مانند اجاره فضا و برند پایدارتر و اصولیتر است. بنابراین مقاومت نسبت به تغییر، پدیدهای بینالمللی است.
فعالیتهای فناورانه معیاری کماثر در ارتقای اعضای هیئت علمی
وی درباره لزوم اعمال تغییرات در نظام ارتقای اعضای هیأت علمی هم توضیح داد: در حالحاضر برای فعالیتهای فناورانه امتیاز در نظر گرفته شده است، اما این امتیازها اثرگذار نیستند، یعنی نقش تعیینکننده یا وتویی در فرآیند ارتقاء ندارند. مقاله همچنان معیار غالب و نهایی است. گرچه در واقعیت مقاله خروجی قابل استناد یک کار علمی و پژوهشی گروهی است. اما فناوری استاد چه در قالب فروش لایسنس محقق شود و چه در قالب فروش فناوری و مشارکت عملی، یک چشمه روان و مستمر است که سالهای سال مقالههای قابل استناد نیز تولید میکند.
مدیرکل سیاستگذاری فناوری و نوآوری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران ادامه داد: اگر قرار است دانشگاه به سمت نسل چهارم و پنجم حرکت کند، دستاورد فناورانه برجسته مانند تجاریسازی موفق یک فناوری ملی یا ایجاد شرکت دانشبنیان پایدار باید در ارتقاء نقش تعیینکنندهتری داشته باشد. تنها با این مشوقهاست که سبد اساتید فناور بهصورت طبیعی شکل خواهد گرفت.
هاشمی در پاسخ به این پرسش که آیا در کشورهای در حال توسعه مدارک تحصیلات تکمیلی فناورانه معتبر وجود دارد؟، گفت: بله، در چین، دانشگاههایی برنامههای دکترای مهندسی با محوریت پروژه صنعتی اجرا میکنند. در مالزی مسیرهای دکترای حرفهای را با تمرکز بر حل مسائل ملی طراحی کرده است. این مدارک از خروجی فناورانه و اثر صنعتی است، نه صرفاً آموزش کلاسیک مبتنی بر یک سری واحد درسی مشخص و تولید مقاله علمی. فکر میکنم باید دکتری استادمحور و پروژهمحور رشد بیشتری کنند.
نسل پنجم نهادی است که دانش را به سرمایه فکری تبدیل میکند
وی درباره مأموریت دانشگاههای نسل پنجم توضیح داد: دانشگاه نسل پنجم، نهادی است که دانش را به سرمایه فکری تبدیل میکند، داراییهای نامشهود را ارزشگذاری و حتی در قالب ابزارهای نوین مالی مانند توکنایزیشن و کرادفاندینگ و یا طرحهای مصوب کشوری مثل اعتبار مالیاتی (بند ب و ت ماده ۱۱ قانون جهش دانشبنیان) و طرحهای پیشران تأمین مالی میکند. اینها حتماً باید به اثرگذاری اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی در جامعه منجر شوند. مسیرهای حرفهای متنوع توسط دانشگاه به رسمیت شناخته شود و بدون از دست دادن استقلال علمی نهاد دانشگاه در خدمت توسعه پایدار کشور قرار میگیرد. امیدوارم این فرآیند در دانشگاههای برتر کشور تقویت شود.
این استاد دانشگاه تهران درباره تعریف دقیق تفاوت دانشگاههای نسل چهارم و پنجم و با اعتقاد به اینکه دانشگاههای نسل چهارم و پنجم، گذار از تولید علم به خلق ارزش و تجاریسازی فناوری است، گفت: اگر سیر تحول پدیده دانشگاه را نگاه کنیم، نسل اول آموزشمحور بود، نسل دوم پژوهشمحور شد و نسل سوم کارآفرینی و ارتباط با صنعت را به مأموریت خود افزود. اما در نسل چهارم و پنجم، دانشگاه به نهادی برای خلق، مدیریت و ارزشآفرینی از داراییهای نامشهود تبدیل میشود.
هاشمی افزود: در نسل چهارم، تجاریسازی فناوری، انتقال دانش و شکلگیری شرکتهای اعضا هیأت علمی، دانشجویان و فارغالتحصیلان دانشگاهی بهصورت ساختاری و متشکل دنبال میشود. در نسل پنجم، دانشگاه، بازیگر فعال اکوسیستم نوآوری ملی و منطقهای است، یعنی علاوه بر مسأله فناوری، در حل مسائل پیچیده اجتماعی، توسعه پایدار و اقتصاد دیجیتال نیز نقش مستقیم ایفا میکند.
وی ادامه داد: در این سطح، دانشگاه نهفقط تولیدکننده مقاله، بلکه تولیدکننده «سرمایه فکری قابل تبدیل به ارزش» است. با این دیدگاه در سالیان گذشته ادارهکل سیاستگذاری فنآوری و نوآوری دانشگاه تهران ایجاد شد تا علاوه بر بررسی موارد اساسی از جمله مالکیت فکری تا فرهنگسازی با ابزارهایی مثل کلاس ایده در بازار دانشکده مدیریت فناوری و پیگیری ایجاد دفتر انتقال فناوری، ایجاد هستههای پژوهش و فناوری میان دانشکدهای و بولتن داخلی پینوتک و روشهای متنوع تأمین مالی پروژههای فناورانه از برونداد دانشگاه بپردازد.
