گرمای شدید هوا در هفتههای اخیر، نام چند شهر ایران را بار دیگر در فهرست گرمترین نقاط جهان قرار داده است. در حالی که بسیاری از کشورها با موج گرما و اختلال در زندگی روزمره روبهرو شدهاند، ساکنان مناطق گرمسیر ایران سالهاست با شیوههای خاص خود زندگی در دمای بالا را مدیریت میکنند.
داغترین شهرهای ایران در روزهای اخیر شامل طبس، زابل، امیدیه، ایرانشهر، دهلران و مهران بودهاند؛ شهرهایی که گاهی دمای آنها به بالای ۴۶ و ۴۷ درجه سانتیگراد رسیده و در فهرست گرمترین شهرهای جهان ثبت شدهاند. اما زندگی در این شهرها متوقف نمیشود؛ مردم با معماری بومی، تغییر ساعت کار، خوراکیهای مناسب فصل و راهکارهای خلاقانه، با آفتاب تند و گرمای طاقتفرسا کنار میآیند.
بر اساس گزارش منتشرشده، در روز جمعه ۵ تیرماه، طبس با ثبت دمای ۴۶.۸ درجه سانتیگراد داغترین شهر جهان بوده است. همچنین در روز دوشنبه ۲۵ خرداد، نام زابل با دمای ۴۷.۶ درجه سانتیگراد به عنوان گرمترین شهر کره زمین ثبت شده است.
در همین روزهای گرم خرداد و تیر، امیدیه و ایرانشهر نیز در میان شهرهای داغ جهان قرار گرفتهاند. طبق گزارش همشهری، امیدیه و ایرانشهر به ترتیب در جایگاههای ششم و هشتم گرمترین شهرهای جهان دیده شدهاند و شهرهایی مانند دهلران و مهران نیز از این موج گرمایی بینصیب نماندهاند.
| شهر | دمای اعلامشده | وضعیت در گزارش |
|---|---|---|
| طبس | ۴۶.۸ درجه سانتیگراد | داغترین شهر جهان در روز جمعه ۵ تیر |
| زابل | ۴۷.۶ درجه سانتیگراد | گرمترین شهر کره زمین در دوشنبه ۲۵ خرداد |
| امیدیه | در محدوده گرمای شدید | حضور در میان گرمترین شهرهای جهان |
| ایرانشهر | در محدوده گرمای شدید | ثبت در رتبههای بالای شهرهای داغ جهان |
| دهلران | در محدوده گرمای شدید | از شهرهای گرمسیر ثبتشده در موج گرما |
| مهران | در محدوده گرمای شدید | از شهرهای بسیار گرم غرب کشور |
در شهرهایی مانند طبس، معماری سنتی فقط یک انتخاب زیباییشناسانه نیست؛ بلکه راهی برای بقا و سازگاری با اقلیم گرم و خشک است. خانههای قدیمی طبس با دیوارهای قطور، مصالحی مانند خشت و آجر، ایوانهای سنتی و سقفهای گنبدی ساخته میشدند تا در برابر گرمای شدید تابستان مانند عایق عمل کنند.
در گزارش همشهری، لیلا سامعی از تجربه بازسازی خانه پدری خود در طبس گفته است. به گفته او، اگرچه نسل جدید بیشتر به سمت خانههای امروزی و آپارتمانی گرایش دارد، اما گاهی شرایط اقلیمی آنقدر تعیینکننده است که نمیتوان از اصول معماری بومی چشمپوشی کرد. در خانه پدری او، شکل هلالی سردرها و پنجرهها حفظ شد تا نور مستقیم خورشید کمتر وارد اتاقها شود.
این تجربه نشان میدهد در بسیاری از شهرهای گرم ایران، معماری سنتی همچنان کارایی دارد. دیوارهای ضخیم، سایهاندازی، ایوان، سقفهای بلند و فرم گنبدی، ابزارهایی هستند که پیش از ورود کولرها و وسایل سرمایشی مدرن، مردم با آنها خانههای خود را قابل تحملتر میکردند.
در برخی شهرهای جنوبی، گرمای روز چنان شدید است که زندگی روزمره عملاً به ساعات خنکتر شب منتقل میشود. مردم بسیاری از شهرهای گرمسیر، خرید، دیدارهای خانوادگی، گشتوگذار و حتی برخی کارها را بعد از غروب انجام میدهند. روزها خلوتتر است و شبها شهر جان تازهای میگیرد.
مصطفی اهوازی، از ماهیگیران آبادان، در گزارش همشهری توضیح داده که ماهیگیران پیش از طلوع آفتاب کار خود را آغاز میکنند تا پیش از بالا گرفتن گرما، صیدشان را به بازار برسانند. بعد از آن، بخش زیادی از روز به استراحت میگذرد و دوباره با خنکتر شدن هوا، زندگی شهری فعالتر میشود.
این تغییر ساعت زندگی فقط مخصوص ماهیگیران نیست. در مناطق بسیار گرم، حتی برخی کارهای ساختمانی یا فعالیتهای سنگین هم به شب موکول میشود. این همان سازگاری روزمره مردم با اقلیمی است که در آن آفتاب تابستان فرصت زیادی برای فعالیت روزانه باقی نمیگذارد.
وقتی دما به بالای ۵۰ درجه نزدیک میشود، حتی کولر و پنکه هم گاهی کافی نیست. مردم مناطق گرمسیر برای خنک نگه داشتن خانه و آب آشامیدنی، راهکارهای خلاقانهای دارند. فاطمه نقاب، اهل امیدیه، از روشهایی گفته که برای کم کردن نفوذ گرما به خانه استفاده میکند.
یکی از این روشها پوشاندن درز پنجرهها با ورق آلومینیوم است تا گرمای بیرون کمتر وارد خانه شود. او همچنین کاسههای پر از یخ را در مسیر باد پنکه و کولر قرار میدهد تا جریان هوا خنکتر شود. این روش ساده، در روزهایی که دمای بیرون از خانه بسیار بالاست، میتواند کمی از فشار گرما کم کند.
از دیگر ترفندهای جالب، ساخت محفظههایی از حصیر و شاخوبرگ خرما برای خنک نگه داشتن ظرفهای آب است؛ محفظههایی که به شکل کلبههای کوچک دور ظرفها قرار میگیرند و به گفته او، «غارهای یخچالی» نام گرفتهاند. چنین روشهایی نشان میدهد مردم مناطق گرم، فقط به تجهیزات برقی وابسته نیستند و از تجربههای بومی هم کمک میگیرند.
گرما فقط روی ساعت کار و معماری خانهها اثر نمیگذارد؛ خوراک مردم نیز با اقلیم تغییر میکند. در طبس، غذاهایی مانند آب دوغ خیار و تیلیتهای خنک از انتخابهای محبوب تابستانی هستند. شربت خاکشیر و چهارتخمه نیز از نوشیدنیهایی است که برای روزهای گرم تهیه و مصرف میشود.
در جنوب کشور، ماجرا کمی متفاوت است. مردم برخی شهرهای گرم، حتی در گرمای شدید هم از خوراکیهایی با طبع گرم مانند خرما، چای سیاه، فلافل، دال عدس، ماهی، ادویهها و غذاهای محلی چشمپوشی نمیکنند. طبق روایت مصطفی اهوازی، این غذاها با افزایش تعریق، به خنک شدن بدن کمک میکنند؛ هرچند برای افرادی که به چنین خوراکیهایی عادت ندارند، مصرف آنها در گرما ممکن است سنگین باشد.
در کنار غذاهای محلی، نوشیدنیهایی مانند آب هندوانه خنک، شربت خاکشیر، سکنجبین، آبلیمو و عسل، عرق بیدمشک، گلاب و غذاهایی مانند ماست و نعناع، سوپ رقیق، برنج سفید و پوره سیبزمینی کمادویه نیز در بسیاری از مناطق گرمسیر طرفدار دارند.
گرمای شدید میتواند کار، رفتوآمد، خواب، تغذیه و حتی روابط اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، در شهرهای گرمسیر ایران، مردم طی سالها آموختهاند که چگونه زندگی را با اقلیم تنظیم کنند. این سازگاری از کوچکترین جزئیات خانه تا برنامه روزانه و حتی سفره غذا دیده میشود.
در چنین شهرهایی، مردم معمولاً ساعات بیرون رفتن را تغییر میدهند، خانهها را تا حد امکان در برابر گرما عایق میکنند، لباسهای سبکتر میپوشند، نوشیدنیهای خنک مصرف میکنند و فعالیتهای سنگین را به زمانهای مناسبتر موکول میکنند. همین مجموعه عادتهاست که زندگی زیر آفتاب تند را ممکنتر میکند.
📌 نکته مهم: در روزهای گرمای شدید، بهویژه برای کودکان، سالمندان، بیماران قلبی، افراد دارای فشار خون، زنان باردار و کسانی که در فضای باز کار میکنند، نوشیدن آب کافی، پرهیز از تردد غیرضروری در ساعات اوج گرما و توجه به علائم گرمازدگی اهمیت زیادی دارد.
افزایش دما در سالهای اخیر باعث شده موجهای گرمایی فقط محدود به مناطق گرمسیر شناختهشده نباشند. بسیاری از شهرهای جهان که پیش از این کمتر با چنین گرمایی روبهرو بودند، حالا با روزهای بسیار داغ دستوپنجه نرم میکنند. اما تفاوت شهرهای گرمسیر ایران در این است که مردم آنها تجربه طولانیتری در سازگاری با گرما دارند.
این تجربههای بومی، از معماری گرفته تا زمانبندی کار و نوع غذا، بخشی از دانش زندگی در اقلیم گرم است. هرچند وسایل سرمایشی مدرن نقش مهمی دارند، اما قطعی برق یا شدت بیش از حد گرما نشان میدهد که روشهای سنتی و خلاقانه همچنان ارزشمندند.
داغترین شهرهای ایران مانند طبس، زابل، امیدیه، ایرانشهر، دهلران و مهران در روزهای اخیر بارها در فهرست گرمترین نقاط جهان قرار گرفتهاند. طبس با دمای ۴۶.۸ درجه و زابل با دمای ۴۷.۶ درجه از نمونههای شاخص این موج گرما بودهاند. با این حال، زندگی در این شهرها همچنان ادامه دارد؛ مردم با معماری سنتی، زیست شبانه، راهکارهای خلاقانه برای خنکسازی خانه، نوشیدنیها و غذاهای مناسب فصل و تغییر ساعت فعالیتهای روزانه، با گرمای طاقتفرسا سازگار میشوند. این تجربهها نشان میدهد زندگی زیر تیغ آفتاب، هرچند سخت، اما با دانش بومی و عادتهای روزمره قابل مدیریتتر شده است.
