برترینها: پس از حدود ۹۰ روز قطع تقریباً مطلق اینترنت بینالملل در ایران، در ساعات اخیر نشانههایی از بازگشت ارتباط با جهان دیده شده است؛ بازگشتی محدود، شکننده و همچنان وابسته به فیلترشکن، اما برای میلیونها کاربر ایرانی، همین «اندک» نیز به رخدادی بزرگ و احساسی تبدیل شده است. در چهار ماه اخیر، کاربران ایرانی تنها حدود دو یا سه هفته امکان دسترسی نسبی به اینترنت بینالملل را داشتند؛ آن هم نه اینترنتی عادی و آزاد، بلکه اینترنتی که حتی برای دسترسی به ابتداییترین شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام و تلگرام، نیازمند فیلترشکن بود. در بسیاری از روزها، همین امکان محدود نیز وجود نداشت.
اکنون اما اتصال دوباره، هرچند ناقص و ناپایدار، فضایی متفاوت در شبکههای اجتماعی ایجاد کرده است. کاربران پس از ماهها سکوت، دوباره آنلاین میشوند؛ پیجهای اینستاگرامی که ماهها خاموش مانده بودند، استوری میگذارند و با لحنی آمیخته به بغض و شوق به مخاطبان خود میگویند: «سلام، برگشتیم.»
این حالوهوای غریب، ترکیبی از اندوه و امید است؛ شادی از وصل شدن، و تلخی از اینکه مسئلهای که در بسیاری از کشورهای جهان بدیهیترین حق شهروندان محسوب میشود، برای مردم ایران به رؤیایی دستنیافتنی تبدیل شده است. مردمی که حالا حتی دسترسی محدود و فیلترشده به اینترنت را نیز نوعی «گشایش» تلقی میکنند.
در این ماهها، بسیاری از کسبوکارهای اینترنتی عملاً فروپاشیدند. فروشگاههای اینستاگرامی، کانالهای تلگرامی، استارتاپها و هزاران شغل وابسته به اینترنت، یکی پس از دیگری از نفس افتادند. برآوردها و روایتهای غیررسمی از بیکار شدن دستکم یک میلیون نفر به صورت مستقیم حکایت دارد؛ افرادی که زندگی و درآمدشان به اینترنت وابسته بود و ناگهان در خاموشی دیجیتال رها شدند.
در همین مدت، بازار فروش «کانفیگ» و اینترنتهای خاص نیز به شکل گستردهای رونق گرفت. قیمتهایی عجیب و گزاف برای دسترسی محدود به اینترنت شکل گرفت؛ از گیگی ۵۰۰ هزار تومان تا حتی یک میلیون تومان. حالا با بازگشت نسبی اینترنت، بسیاری از کاربران با طنز و کنایه به این وضعیت واکنش نشان میدهند و از کسانی میگویند که در میانه این بحران، هزینههای سنگینی برای دسترسی به اینترنت پرداخت کردند و حالا احساس میکنند متضرر شدهاند.
همزمان، چهرههایی مانند حمید رسایی که در ماههای گذشته با استدلالهای امنیتی از محدودیت شدید اینترنت دفاع میکردند، حالا به سوژه شوخی و انتقاد کاربران در شبکههای اجتماعی تبدیل شدهاند. بسیاری از کاربران، ماهها خشم و فشار انباشتهشده خود را اکنون در قالب طنز، میم و کنایه تخلیه میکنند.
شاید مهمترین تغییری که همزمان با بازگشت اینترنت احساس میشود، شکستن نسبی انحصار خبری باشد؛ انحصاری که در این ماهها، فضای رسانهای کشور را بیش از هر زمان دیگری بسته و یکصدا کرده بود. حالا کاربران دوباره میتوانند، هرچند محدود، به گردش آزاد اطلاعات دسترسی پیدا کنند؛ فراتر از رسانههای رسمی داخلی، فراتر از صداوسیمایی که بسیاری آن را تنها صدای بخشی خاص از جامعه میدانند، و حتی فراتر از رسانههای ماهوارهای که خود نیز اغلب با محدودیتها، پارازیتها یا رویکردهای تندروانه مواجهاند.
با این حال، هنوز هیچچیز قطعی نیست. اینترنتی که امروز وصل شده، همچنان ناپایدار و فیلترشده است و این پرسش بزرگ همچنان باقی مانده: آیا این وضعیت ادامهدار خواهد بود، یا دوباره خاموشی بازمیگردد؟ شاید ماهها و سال آینده، پاسخ این پرسش را روشن کند؛ اینکه سرنوشت مردم ایران در مواجهه با حق دسترسی آزاد به اطلاعات، به کدام سو خواهد رفت.
