ریحانه دباغ، پژوهشگر حوزه هنر، معتقد است کتاب کودک بستری پیچیده برای شکلگیری هویت فرهنگی و ذوق زیباشناسی نسل آینده است. او در گفتوگو با ایسنا از نقش رنگها در روایت داستان تا تأثیر تصویرگری بر تحولات اجتماعی صحبت میکند.
در آستانه روز ادبیات کودکان و نوجوان، تعریف شما از این رسانه چیست؟ آیا آن را تنها مجموعهای از داستانها میدانید؟
خیر، نگاه من به ادبیات کودک فراتر از یک مجموعه داستان ساده است. از منظر پژوهش هنر، کتاب کودک بستری حیاتی برای پرورش تخیل، خلاقیت و به ویژه ذوق زیباشناسی است. ما نباید فراموش کنیم که این آثار نقش مهمی در شکلگیری هویت فرهنگی نسل آینده دارند. در دنیای امروز که کودکان با حجم انبوهی از تصاویر و رسانههای دیجیتال مواجهاند، کتاب کاغذی همچنان پناهگاهی است که در آن ذهن فرصت مکث دارد. در این فضا، تصویرگری، رنگ و نمادها دست به دست هم میدهند تا تجربهای هنری خلق کنند که نگاهی ماندگار به پیرامون را در کودک تثبیت میکند.
اشاره کردید که کتاب کودک بخشی از تاریخ هنر هر سرزمین را روایت میکند. این موضوع چگونه قابل ردیابی است؟
هر اثر کودک، سند بصری دوران خود است. اگر با دقت به جزئیات تصویرگری، طراحی جلد، تایپوگرافی و زبان بصری حاکم بر آثار نگاه کنیم، دریچهای به سوی شناخت تحولات هنری، اجتماعی و فرهنگی آن دوره گشوده میشود. این آثار نشان میدهند جامعه در یک بازه زمانی خاص چگونه به کودک نگریسته، چه ارزشهایی را ستایش میکرده و زیبایی را در چه فرمی تعریف میکرده است. بنابراین توجه به کیفیت هنری و محتوایی این آثار، دیگر یک انتخاب لوکس نیست، بلکه ضرورتی حیاتی است. ادبیات کودک در این معنا، رسانهای است برای اندیشیدن و دیدن عمیقتر؛ ابزاری قدرتمند برای انتقال میراث فرهنگی.
یکی از عناصر کلیدی در کتابهای کودک، «رنگ» است. نقش رنگ در روایت داستان چیست؟
رنگ در کتاب کودک تنها عنصری تزئینی برای جلب توجه اولیه نیست، بلکه بخشی جداییناپذیر از روایت و فرآیند یادگیری است. روانشناسی رنگها ثابت کرده که طیفهای مختلف بر میزان توجه، هیجان، حافظه و ادراک کودکان تأثیر مستقیم دارند. انتخاب آگاهانه پالت رنگی توسط تصویرگر میتواند فضایی از شادی، کنجکاوی یا آرامش را ایجاد کند و به درک بهتر شخصیتها کمک نماید. تصویرگر ماهر میداند چگونه با زبان رنگ و بدون نیاز به کلمات اضافی، با مخاطب خردسال ارتباط برقرار کند و او را در اتمسفر داستان غرق سازد.
آیا میتوانید مثال مشخصی از تأثیر نمادین رنگها یا سبک تصویرگری بزنید؟
بله. برای نمونه اگر به سیر تطور تصویرگری در ایران نگاه کنیم، میبینیم سلیقه بصری جامعه از مینیاتورهای سنتی و طرحهای اساطیری به سمت سبکهای مدرن و انتزاعی حرکت کرده است. این تغییر سبک، بازتابی از تغییر نگاه جامعه به مقوله کودکی و حتی سیاستهای فرهنگی است. در گذشته شاید استفاده از رنگهای گرم و طرحهای شلوغ رایج بود، اما امروز شاهد رویکردهای متفاوتی هستیم که بر خلوص بصری و مفاهیم انتزاعی تأکید دارند. همینطور در بحث نمادها، استفاده از المانهای بومی مثل انار یا سرو در کنار رنگهای فیروزهای یا لاجوردی، نه تنها زیبایی بصری ایجاد میکند، بلکه ناخودآگاه حس تعلق به یک ریشه فرهنگی مشترک را در کودک بیدار میکند.
به نظر میرسد کتابهای کودک علاوه بر جنبه هنری، بازتابدهنده تحولات اجتماعی نیز هستند.
دقیقاً. همانطور که در دهههای گذشته نقشهای جنسیتی در کتابها کلیشهای و سنتی بود، امروز شاهد ظهور شخصیتهای دختر و پسری هستیم که مرزهای صلب قدیمی را درمیشکنند و الگوهای جدیدی از رفتار و تفکر را ارائه میدهند. این تحول در روایت و تصویر نشان میدهد که کتاب کودک تنها مصرفکننده فرهنگ نیست، بلکه تولیدکننده آن است و در شکلدهی به نرمهای اجتماعی آینده سهم بسزایی دارد.
در عصر اشباع اطلاعاتی، تمایز میان یک اثر هنری فاخر و یک محصول تجاری چقدر اهمیت دارد؟
بسیار زیاد. کتابی که با دقت در ترکیببندی، هارمونی رنگها و عمق روایی خلق شده باشد، به کودک میآموزد چگونه ببیند و چگونه فکر کند. این کتابها به جای ارائه پاسخهای آماده، پرسشگری را تشویق میکنند و به کودک اجازه میدهند در فضای امن داستان، با طیف وسیعی از احساسات انسانی از جمله ترس، شادی و غم آشنا شود. چنین تجربهای زیربنای هوش هیجانی و تفکر انتقادی را در سالهای بعدی زندگی فرد بنا میکند.
به عنوان جمعبندی، پیام اصلی شما به والدین و مربیان در این روز چیست؟
پیام من این است که سرمایهگذاری روی ادبیات کودک، سرمایهگذاری روی ذوق بصری و فرهنگی نسل آینده است. کتابی که امروز در دستان کودک قرار میگیرد، فردا به عینکی تبدیل میشود که با آن جهان را خواهد دید. اگر این عینک شفاف، زیبا و عمیق باشد، جهانی که او خواهد ساخت نیز از همین جنس خواهد بود. بنابراین هجدهم تیرماه نباید تنها بهانهای برای خرید کتاب باشد، بلکه فرصتی است برای بازخوانی نقش این رسانه در زندگی کودکان و انتخاب آگاهانهتر آثار.
انتهای پیام
