به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، از سال 2024، روابط جمهوری آذربایجان و سومالی به‌طور فزاینده‌ای در هم تنیده شده است؛ آن هم درست در شرایطی که اسرائیل به عنوان متحد دیرینه باکو، حمایت خود را از استقلال «سومالی‌لند» (منطقه جدایی‌طلب سومالی) نشان می‌دهد.

در اواخر آوریل و اوایل ماه می، شبکه تلویزیونی دولتی و انگلیسی‌زبان «آنیوز» (AnewZ) جمهوری آذربایجان، کشور سومالی را به سوژه یک بسته رسانه‌ای بی‌سابقه و مستمر تبدیل کرد.

نخستین بخش از این مجموعه، یک مستند 25 دقیقه‌ای با عنوان «سومالی - نبرد برای حاکمیت» بود. این مستند با پخش تصاویری از بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی آغاز شد که در حال اطلاع‌دادن به «حسن شیخ محمود»، رئیس‌جمهور سومالی مبنی بر به رسمیت شناختن استقلال سومالی‌لند از سوی تل‌آویو بود.

در ادامه این مستند، سومالی به‌عنوان کشوری در حال بهبود به تصویر کشیده شد که تمامیت ارضی، امنیت و موقعیت راهبردی آن در شاخ آفریقا تحت فشارهای فزاینده قرار دارد.

چند روز بعد، همین شبکه مصاحبه‌ای با «حسن معلم محمود»، وزیر دادگستری و امور قانون اساسی سومالی منتشر کرد. در این گفتگو، خبرنگار ابتدا بر موضوع به رسمیت شناختن سومالی‌لند توسط اسرائیل تمرکز کرد و سپس به‌طور معناداری به حمایت جمهوری آذربایجان از «حاکمیت، وحدت و تمامیت ارضی» سومالی اشاره کرد.

به این ترتیب، دستگاه رسانه‌ای باکو آشکارا در حال دفاع از مواضع موگادیشو در برابر اقدام اسرائیل بود؛ رژیمی که یکی از نزدیک‌ترین شرکای استراتژیک جمهوری آذربایجان به شمار می‌رود.

اهمیت راهبردی شاخ آفریقا در مختصات جدید ژئوپلیتیک

سومالی با برخورداری از خط ساحلی طولانی در اقیانوس هند و مجاورت با تنگه باب‌المندب - یکی از حیاتی‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان - جایگاهی روزافزون و تعیین‌کننده در چشم‌ انداز ژئوپلیتیک جهانی پیدا کرده است.

اهمیت استراتژیک این کشور با توجه به حضور متراکم نظامیان خارجی در جیبوتی، ظهور اقتصادی اتیوپی و بی‌ثباتی‌های مستمر در خلیج عدن و یمن، جایی که مقاومت انصارالله، ناامنی در دریای سرخ و رقابت‌های عربستان و امارات توازن منطقه‌ای را شکل می‌دهد، دوچندان شده است.

در این بستر پرالتهاب، حمایت قاطع جمهوری آذربایجان از تمامیت ارضی سومالی -که درست در پی اقدام اسرائیل در به رسمیت شناختن سومالی‌لند ابراز شد- ریشه در ادبیات آشنای محوریت حاکمیت ملی در حقوق بین‌الملل و مبارزات خود سومالی علیه شبه‌نظامیان افراطی دارد.

تا زمانی که جنجال سومالی‌لند بالا گرفت، ائتلاف تازه‌تأسیس باکو با موگادیشو از طریق یک سال تعامل مستمر دیپلماتیک، امنیتی و اجتماعی، نهادینه و تثبیت شده بود. بنابراین، حمایت جمهوری آذربایجان از تمامیت ارضی سومالی را نباید صرفاً یک واکنش احساسی به یک رویداد خارجی دانست، بلکه این امر نقطه اوج سیاسیِ یک همسویی روبه‌رشد دوجانبه است.

از گشایش دیپلماتیک تا اتحاد نظامی و راهبردی

تلاش‌های رسمی برای ایجاد کانال‌های همکاری دوجانبه میان جمهوری آذربایجان و سومالی از سال 2024 آغاز شد؛ زمانی که وزرای خارجه دو کشور در باکو دیدارهای دوجانبه‌ای را برای بررسی چشم‌اندازهای همکاری برگزار کردند.

در فوریه 2025، یک هفته پس از سفر «الچین رفیع‌اف»، معاون وزیر خارجه جمهوری آذربایجان به سومالی، «حسن شیخ محمود» رئیس‌جمهور این کشور برای شرکت در یک نشست سطح بالا راهی باکو شد. در این دیدار، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان از سومالی به‌عنوان «شریک راهبردی باکو در شاخ آفریقا» یاد کرد. این نشست، چارچوبی سه‌گانه برای تعاملات دوجانبه با محوریت همکاری‌های دفاعی، مشارکت در حوزه انرژی و تبادلات آموزشی ترسیم کرد.

البته همکاری‌های حوزه انرژی که در نشست فوریه مطرح شد، بیشتر جنبه نمادین داشت. مقامات دو کشور به جای ایجاد یک چارچوب نهادینه برای ترانزیت نفت و گاز یا سرمایه‌گذاری‌های کلان، به همکاری در زمینه‌های نفت، گاز و انرژی‌های تجدیدپذیر صرفاً به‌عنوان بخشی از تلاش‌های گسترده‌تر برای نشان‌دادن عمق روابط دوجانبه اشاره کردند.

با این حال، تصمیم علی‌اف برای میزبانی از همتای سومالیایی خود در تأسیسات نظامی، سایت‌های نفت و گاز و دانشگاه‌ها، این پیام را مخابره کرد که این شراکت با هدف پیوند دادن پیوندهای امنیتی، همکاری‌های اقتصادی و ظرفیت‌سازی بلندمدت طراحی شده است.

دو ماه بعد، در ماه آوریل، جمهوری آذربایجان یک توافقنامه همکاری دفاعی با سومالی را به تصویب رساند. دولت موگادیشو مدت‌هاست در تلاش است تا به کمپین دو دهه‌ای ضد تروریستی خود علیه گروه شبه‌نظامی «الشباب» پایان دهد.

این توافقنامه شامل همکاری‌های نظامی و استراتژیک، آموزش، ظرفیت‌سازی و تبادلات نهادی میان ساختارهای دفاعی دو کشور می‌شود. تصویب این سند، نشان‌دهنده گذار از تعاملات اکتشافی به یک رابطه دفاعی نهادینه بود. بعداً «عبدالقادر محمد نور»، وزیر دفاع سومالی، علناً از دسترسی فزاینده کشورش به یک چارچوب امنیتی که جمهوری آذربایجان را در کنار ترکیه قرار می‌دهد، استقبال کرد.

توسعه همه‌جانبه روابط؛ از کشاورزی تا دیپلماسی دیاسپورا

تا ماه می، بخش کشاورزی نیز وارد دستور کار دوجانبه شد. در جریان بازدید «محمد عبدالحیر ماریه»، وزیر کشاورزی سومالی از نمایشگاه «کاسپین آگرو» در آذربایجان، یادداشت تفاهم همکاری میان دو کشور امضا شد. هرچند کشاورزی به اندازه دفاع یا انرژی یک ستون استراتژیک به شمار نمی‌رفت، اما با گسترش همکاری‌ها به بخش‌های غیرنظامی و توسعه‌محور، این شراکت را تقویت کرد.

دیدار مقامات عالی‌رتبه دیپلماتیک از جمله «جیحون بایرام‌اف»، وزیر خارجه جمهوری آذربایجان و همتای سومالیایی‌اش در جولای، بر گسترش بیش از پیش روابط صحه گذاشت. در حالی که دو طرف نسبت به چشم‌انداز همکاری‌های نظامی ابراز خوش‌بینی کردند، وزیر خارجه سومالی با حضور در بناهای یادبود کشته‌شدگان جنگ‌های اول و دوم قره‌باغ، با حرکتی نمادین حمایت کشورش از تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان را اعلام کرد.

در پی این دیدارها، آموزش به‌عنوان یکی دیگر از حوزه‌های اولویت‌دار مطرح شد. پس از ابراز تمایل مقامات موگادیشو برای الگوبرداری از اصلاحات آموزش عالی باکو، بایرام‌اف از تخصیص بورسیه‌های دولتی برای دانشجویان سومالیایی خبر داد. در ماه سپتامبر نخستین گروه از این دانشجویان وارد باکو شدند. در اواسط ماه اکتبر نیز، دو کشور به توافقاتی برای تسهیل صدور روادید دست یافتند که بلوک نهادینه دیگری در مسیر تحکیم روابط دوجانبه محسوب می‌شود.

علاوه بر دیپلماسی رسمی، باکو از دیپلماسی عمومی و ظرفیت دیاسپورای سومالی در آمریکا نیز بهره برده است. در سال 2024، «دقا دالاک»، نماینده سومالیایی-آمریکایی ایالت مین، با بودجه دولت جمهوری آذربایجان سفری به این کشور داشت که رسانه‌های باکو آن را یک موفقیت در دیپلماسی عمومی جلوه دادند و از تمجید وی از بازسازی مناطق آزادشده قره‌باغ خبر دادند؛ هرچند این سفر با انتقادات و واکنش‌های منفی رسانه‌های محلی در آمریکا مواجه شد.

جمع‌بندی: هم‌گرایی در شاخ آفریقا همسو با ترکیه

در 25 ماه می، وزارت خارجه جمهوری آذربایجان کنفرانس مهمی را به مناسبت «روز آفریقا» در باکو برگزار کرد که در آن، دیپلمات‌های دو کشور این شراکت را بخشی از یک هم‌گرایی گسترده‌تر حول محور حاکمیت و تمامیت ارضی توصیف کردند.

«الچین رفیع‌اف»، معاون وزیر خارجه آذربایجان تأکید کرد که آفریقا برای باکو یک قاره دورافتاده نیست. همچنین «عبدالنور طاهر فیدو»، سفیر سومالی در باکو تصریح کرد: «جمهوری آذربایجان همواره از تمامیت ارضی خود دفاع کرده و جهان شاهد احیای وحدت سرزمینی آن بوده است. این اصول برای سومالی اهمیت عمیقی دارد و فراتر از مفاهیم سیاسی است.»

در نهایت، حمایت باکو از موگادیشو لزوماً به معنای گسست روابط با اسرائیل نیست، بلکه نشان‌دهنده یک سلسله مراتب از منافع ملی خود است. جمهوری آذربایجان در حالی که شراکت خود با تل‌آویو را حفظ می‌کند، به‌طور گزینشی با آن دسته از تصمیمات سیاست خارجی اسرائیل که در تضاد با اولویت‌های دیپلماتیک باکو (نظیر حمایت از تمامیت ارضی، همکاری نظامی و توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی) قرار دارد، مخالفت می‌ورزد؛ دیپلماسی‌ای که باکو اکنون در تلاش است با اعمال قدرت نرم و در هماهنگی کامل با متحد خود یعنی ترکیه، آن را در شرق آفریقا پیاده‌سازی کند.

انتهای پیام/