خبرگزاری تسنیم، حمید صنیعی منش: علی جعفرآبادی کارگردان فیلم «راه شیری» جزو معدود افرادی است که در یک دهه اخیر فیلمی برای امام حسین علیه السلام ساخته است. دورانی که کمتر کسی به این سکوت یک دهه‌ای توجه کرده اما ما تلاش کردیم تا ابعاد این کم‌کاری را بررسی کنیم که قبلتر در گزارشی به طور مختصر به آن پرداختیم.

اما کارگردان فیلم‌ «مسیح پسر مریم» که یکی از آثار جنجالی سال‌های اخیر بود، خیلی بی‌سروصدا و بدون حاشیه فیلمی درباره امام حسین (ع) ساخت که قرار بود در سینما اکران شود اما در نهایت سر از تلویزیون درآورد. او کمتر تمایل دارد که درباره چرایی این اتفاق و حواشی کار صحبت کند و ترجیحش بر صحبت درباره اهمیت تولید اثر با محوریت امام حسین (ع) است. 

از دیگر کارهای جعفری، ساخت یک قسمت از مجموعه سریال «اهل ایران» بود که از نمایش خانگی پخش شد.

با او درباره چرایی کم شدن فیلم‌ با محوریت محرم و عاشورا و البته اهمیت این آثار برای مردم و فرهنگ دینی گفتگو کردیم.

از فرهنگ عاشورا در سینما غفلت کرده‌ایم

*لطفاً در ابتدا بگویید که به عنوان فیلمساز جوانی که با محوریت امام حسین (ع) فیلم ساختید، مهمترین ویژگی یا نکته‌ای که به نظر شما در ابتدای ساخت فیلم رسید چه بود؟ یا حتی در نگاهی کلی‌تر چه منظر و مسأله‌ای برای تولید اثر سینمایی درباره امام حسین (ع) وجود دارد؟

حقیقت آن است که زمانی که درباره فیلم ساختن به‌طور مشخص درباره امام حسین (ع) و باقی معصومین صحبت می‌کنیم، معمولاً ذهن‌ها به سمت کارهای تاریخی و روایت‌هایی از قصه‌های گذشته می‌رود؛ در حالی که خودمان را محدود کرده‌ایم به این جنس از سینما که کار محرمی، یعنی روز واقعه، مختارنامه و سریال‌ «سفیر» که مانند آن ساخته شود.

_{کوروش تهامی در نمایی از «راه شیری»}

کارهایی که قرار است داستان تاریخی درباره ائمه یا افراد نزدیک به آن‌ها باشد، مانند واقعه عاشورا. اما حقیقت آن است که درباره فرهنگ عاشورا و حضور عنصر زندگی و سبک زندگی محرم در زندگی امروز تجربه‌های خوبی داشته‌ایم که می‌تواند بیشتر مورد توجه قرار بگیرد؛ آثاری مانند «سفر سبز»، «شب دهم» و سریال‌هایی که تلاش کرده‌اند این موضوع را به شکلی متفاوت مطرح کنند.

اقشار مختلف جامعه ایران با وجود تفاوت در باورها و اعتقادات، در یک نقطه اشتراک نظر دارند و آن، فرهنگ عاشورا است. در روند تولید این فیلم، با بازیگرانی تماس گرفتیم که شاید در نگاه نخست، از جنس این نوع آثار به نظر نمی‌رسیدند؛ اما همه آن‌ها با وجود تفاوت دیدگاه‌ها، اعلام کردند که تمایل به همکاری دارند.

وقتی فرهنگ ایرانی چنین ریشه و پشتوانه محکمی دارد، چرا باید تنها به روایت‌های تاریخی محدود شود؟ ظرفیت‌های فراوانی وجود دارد که کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ از راهپیمایی اربعین و آیین‌های عزاداری سیدالشهدا گرفته تا افرادی که ارتباطی عمیق و شخصی با امام حسین(ع) دارند. ما کمتر به تأثیر و حضور امام حسین(ع) در زندگی امروز مردم پرداخته‌ایم.

این مسئله درباره همه ائمه نیز صدق می‌کند؛ اینکه پیوند میان زندگی معاصر مردم و سیره و اندیشه امامان کمتر در آثار هنری مورد توجه قرار گرفته است.

جنگ نشان داد می‌توان با وجود اختلافات در کنارهم باشیم

*باتوجه به اینکه درباره اهمیت اتحاد  میان مردم اشاره کردید، دوست دارم سؤالی را بپرسم که البته از فضای سینما کمی فاصله می‌گیرد اما به نظرم مهم است؛ این پیوند چگونه می‌تواند میان مردم ایران برقرار بماند؟

حقیقت این است که من فکر می‌کنم همان‌طور که مردم ایران از سوی دشمنان خارجی و خارج از مرزها تهدید می‌شوند، به همان نسبت، در داخل کشور نیز ــ خواسته یا ناخواسته ــ شکاف‌ها عمیق‌تر شده است. بخشی از این اتفاق شاید عامدانه نباشد، اما دست‌کم در یک دهه اخیر، این فاصله‌ها افزایش پیدا کرده است.

در حالی که به نظر من، وجوه اشتراک مردم بسیار بیشتر از اختلافاتی است که میان آن‌ها وجود دارد. مردم بیش از آنکه با یکدیگر تفاوت داشته باشند، اشتراکات فراوانی دارند که می‌توانند بر اساس آن‌ها پیوندهای خود را حفظ کنند.

_{شهرزاد کمالزاده در «راه شیری»}

نزدیک‌تر نگه داشتن مردم به یکدیگر، وظیفه سیاست‌گذاران و پس از آن رسانه‌هاست. متأسفانه گاهی پس از مناقشات سیاسی، این شکاف‌ها بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند و گسترش پیدا می‌کنند. در این میان، هنرمندان نیز مسئولیت مهمی دارند.

در همین جنگ اخیر، تصویری کوچک اما مهم از جامعه دیدیم؛ اینکه مردم چگونه می‌توانند به‌سادگی اختلافات را کنار بگذارند و در کنار یکدیگر قرار بگیرند. رسانه‌ها در آن مقطع بیشتر بر اشتراکات تمرکز داشتند و حتی هنرمندی که تا دیروز حاضر نبود در کنار فردی با دیدگاه متفاوت بایستد، کنار او قرار گرفت.

نباید پس از پایان جنگ این مسیر را فراموش کنیم و نباید روزهایی را که مردم در کنار هم بودند از یاد ببریم. چرا دوباره پس از آن، برخی جریان‌های سیاسی و حتی گاهی فرهنگی و هنری، به جای تمرکز بر نقاط مشترک، بر اختلافات تأکید می‌کنند؟

باید بر همان حال‌وهوای همدلی دوران جنگ تمرکز کنیم. هر زمان که پای ایران در میان است، باید پس از جنگ نیز پای همان همبستگی بایستیم. نباید این مسیر و این نگاه که در شرایط سخت شکل گرفت، از دست برود.

کمک دولت به فیلم دینی فقط مادی نیست؛ پژوهش و محتوا هم مهم است

* مهم‌ترین چالش و مشکل درباره فیلمسازی برای امام حسین (ع) چیست؟ شما در جریان ساخت راه شیری چه چیزی را تجربه کردید؟

مهم‌ترین کمبود در سینمای دینی ــ که موضوع امام حسین(ع) نیز زیرمجموعه آن است ــ به نظر من، توجه نکردن کافی به اصل قصه و مسئله است. پرداختن به این موضوع صرفاً به داشتن یک داستان ساده محدود نمی‌شود؛ بلکه نیازمند شناخت عمیق، پژوهش دقیق و بهره‌گیری از مشاوران و افرادی است که به جزئیات تاریخی، فرهنگی و اعتقادی مسلط باشند.

نکته مهم دیگر این است که فیلمسازان به دلیل نداشتن امنیت شغلی، معمولاً زمان و فرصت کافی برای پرداختن درست به چنین موضوعاتی ندارند. وقتی یک فیلمساز برای یک قصه معمولی هم با محدودیت‌هایی مواجه است، ورود به موضوعی مانند زندگی و قیام امام حسین(ع) حساسیت و پیچیدگی بسیار بیشتری دارد و نیازمند زمان کافی برای تحقیق و تولید است.

ضروری است میان فیلمساز و متخصصانی که می‌توانند منبع الهام و پشتوانه علمی اثر باشند، ارتباطی مستمر برقرار شود؛ زیرا اگر این پیوند وجود نداشته باشد، اثر در جزئیات دچار ضعف خواهد شد.

این موضوع نیازمند حمایت‌های نهادی و دولتی است. فیلمسازی که علاقه‌مند است درباره امام حسین(ع) یا موضوعات دینی کار کند، باید بداند برای دریافت اطلاعات و پژوهش‌های معتبر به کجا مراجعه کند. حمایت فقط مالی نیست؛ پشتیبانی معنوی، فراهم کردن منابع و ایجاد دسترسی به افراد متخصص نیز اهمیت زیادی دارد. وظیفه نهادهای مسئول این است که این زیرساخت را فراهم کنند تا فیلمسازان بتوانند با دقت و کیفیت بیشتری به این موضوعات بپردازند.

اکثر فیلمسازان دینی به این حوزه اعتقاد دارند؛ مشکل فاصله میان نهاد دین با سینما است

*یکی از انتقادات رایج به سینمای دینی، سفارشی‌سازی است، خصوصاً اینکه برخی نویسندگان و فیلمسازان می‌گویند کسی که فیلم دینی می‌سازد باید به این موضوع باور و اعتقاد داشته باشد. دیدگاه شما در این‌باره چیست؟ آیا معتقدید که سفارشی‌سازی در سینمای کشور وجود دارد یا خیر؟

حقیقت این است که همیشه تلاش می‌کنم از هنرمندان دفاع کنم و جلوی قضاوت‌های نادرست را بگیرم. من معتقدم که هنرمندان ایرانی ــ نه صددرصد، اما در اکثریت ــ به این مضامین باور و علاقه دارند. این تصور که از بیرون گفته می‌شود هنرمندان اعتقادی به این موضوعات ندارند، به نظر من درست نیست.

فکر می‌کنم میان سینماگران و نهادهای دینی، حوزه و روحانیت ــ یعنی کسانی که می‌توانند پشتوانه و موتور تولید آثار دینی باشند ــ فاصله‌ای ایجاد شده است. شاید بخشی از این فاصله به همان شکاف‌هایی برگردد که در سال‌های اخیر شکل گرفته است. در حالی که در دوره‌هایی، برای مثال در دهه 80، آثار ارزشمندی تولید شد که حاصل ارتباط و همکاری میان نهاد دین و سینما بود. هرچه این فاصله میان نهادهای دینی و سینما بیشتر شده، میزان تولید آثار دینی نیز کاهش پیدا کرده است؛ در حالی که هم انگیزه وجود دارد و هم امکان بهره‌گیری از مشاوره‌های درست و تخصصی.

حتی درباره آثار سفارشی نیز معتقدم در بسیاری از موارد، انگیزه اولیه وجود داشته است. مسئله اصلی این است که فرآیند تولید به شکل درست طی نشده است؛ گاهی کمبود بودجه، نبود حمایت کافی، محدودیت زمانی یا ضعف در دانش و پژوهش باعث شده نتیجه نهایی کیفیت لازم را نداشته باشد.

به نظر من، کمتر هنرمندی با این نیت وارد کاری می‌شود که اثری ضعیف تولید کند. اگر اثری موفق نبوده، بیشتر باید ریشه آن را در فرآیند تولید و شرایط شکل‌گیری آن جست‌وجو کرد، نه صرفاً در نیت و باور سازنده آن.

هزار بار به عقب برگردم بازهم برای امام حسین (ع) فیلم می‌سازم

* فیلم راه شیری که ساختید برای سینما بود اما به خاطر مشکلاتی که بر سر راه فیلم ایجاد شد از تلویزیون پخش شد و عملا به سینما نیامد؛ با این وجود باز حاضر هستید در این زمینه فیلم بسازید؟

 اگر هزار بار هم به عقب برگردم و دوباره در شرایط مشابه قرار بگیرم، باز هم برای امام حسین(ع) و موضوعات مرتبط با ایشان کار می‌کنم و آن را افتخار می‌دانم. به نظر من، ساخت هر اثری درباره امام حسین(ع) و اربعین ارزشمند است و برای من باعث افتخار است. به همین دلیل نمی‌خواهم وارد جزئیات مشکلاتی که برای پروژه پیش آمد شوم، چون از ساخت این اثر پشیمان نیستم.

فقط امیدوارم نگاه ویژه‌تر و عمیق‌تری به آثار مرتبط با امام حسین(ع) وجود داشته باشد؛ نه صرفاً برای پر کردن کارنامه‌ها و بیلان مدیران و ثبت اینکه اثری ساخته شده است، بلکه برای اینکه حق این موضوع مهم و عظیم به بهترین شکل ادا شود.

درباره فساد پهلوی کم‌کاری کردیم همانی هم که ساخته شد توقیف شد!

* فیلم «مسیح پسر مریم» نیز دارای حواشی شد و در نهایت به سینما نرسید و صرفا در سکوهای نمایش خانگی اکران شد. این سریالی بود که به فضای تاریخ قبل انقلاب ایران ارتباط داشت و درباره فساد جنسی و اخلاقی دربار پهلوی بود و متأسفانه فرصت دیده شدن پیدا نکرد. درباره این توقیف و حواشی آن صحبت میکنید؟

فیلم «مسیح پسر مریم» داستانی داشت که به فضای فساد اخلاقی دوران پهلوی می‌پرداخت و از ابتدا می‌دانستیم که ممکن است با حساسیت‌ها و چالش‌هایی روبه‌رو شود. به همین دلیل تلاش کردیم پیش‌بینی‌های لازم را داشته باشیم.

با این حال، در ادامه با نوعی نگاه سلیقه‌ای مواجه شدیم. مشخصاً یکی از ایرادهایی که به فیلم گرفته شد، درباره پوشش در اثر بود که باعث شد جلوی اکران آن گرفته شود. در نهایت، پس از سه سال، فیلم در یکی از پلتفرم‌های نمایش خانگی عرضه شد.

_{نمایی از «مسیح پسر مریم»}

به نظر من، ما در پرداختن به موضوعاتی مانند فساد دوران پهلوی کم‌کاری کرده‌ایم. در شرایطی که جامعه امروز باید از فساد دوران پهلوی اطلاع داشته باشد، فیلم من به دلیل حواشی و مسائل فرعی، قربانی شد و فرصت دیده شدن پیدا نکرد. نمی‌گویم این اثر یک شاهکار است، اما معتقدم در حد توان خودم تلاش کردم کاری قابل‌تأمل ارائه کنم. اتفاقاتی که برای این فیلم رخ داد باعث می‌شود فیلمساز بعدی با احتیاط بیشتری وارد چنین موضوعاتی شود و فاصله بگیرد.

در نهایت، تصمیمی که گرفته شد، بیشتر تحت تأثیر حواشی و مسائل جانبی بود و به اصل اثر و محتوای آن کمتر توجه شد. نتیجه این نگاه این است که این تصور شکل می‌گیرد که کار کردن درباره موضوعاتی مانند پهلوی دشوار است؛ در حالی که اگر درباره این مسائل فیلم ساخته نشود، ممکن است روایت‌های ناقص یا جعلی جای آن را بگیرند.

* در حال حاضر مشغول چه کاری هستید؟ 

فعلاً در حال پیش تولید سریالی برای صداوسیما هستیم که به تلاش داریم تا آخر سال بتوانیم به آنتن برسانیم. چیزی که می‌توانم فعلاً بگویم در همین حد است که در فضای ملّی‌ ساخته شده است. خواستیم تا با توجه به اتفاقات اخیر، تصویری از ایران قدرتمند و امید به آینده داشته باشیم.

انتهای پیام/