به گزارش خبرنگار حوزه سلامت ایرنا؛ بر اساس آمارها، ارزش میلیاردی داروهای بلااستفاده در خانه‌های ایرانی که بخش بزرگی از آن مستقیماً در سطل زباله ریخته می‌شود؛ یکی از اصلی‌ترین دلایل تجمع دارو در خانه‌ها، «عدم تکمیل دوره درمان» توسط بیماران است؛ وضعیتی که در آن بیمار با بهبودی نسبی، مصرف دارو را قطع می‌کند.

دارو محصولی استراتژیک و هزینه‌بر است که برای تولید آن‌ ارز دولتی و یارانه‌های سنگین اختصاص می‌یابد، اما بخشی از این زنجیره در خانه‌ها قطع می‌شود؛ خرید دارو به صورت جعبه‌ای به جای تعداد نیاز نیز یکی از عادت‌های غلطی است که باعث می‌شود مقدار زیادی از قرص‌ها تا زمان انقضا در کمدها و کابینت آشپزخانه باقی بماند؛ بسیاری از مراجعان به داروخانه ها، اصرار دارند که دارو را به صورت بسته‌ کامل دریافت کنند، حتی اگر پزشک تنها چند عدد از آن را برای یک دوره کوتاه تجویز کرده باشد.

اکرم صانعی خانم خانه‌داری که بخشی از آشپزخانه‌اش را به داروها اختصاص داده، می‌گوید: همیشه می‌ترسم شبانه کسی مریض شود و دستمان خالی بماند؛ برای همین همیشه جعبه‌های مسکن و آنتی‌بیوتیک اضافی می‌خرم.

رسوب ۱۵ همت دارو در خانه‌ها

این نوع رویکرد ذخیره‌سازی پیشگیرانه، نه‌ تنها کمکی به سلامت نمی‌کند، بلکه فرد را با ریسک بالای مصرف داروهای تاریخ‌گذشته مواجه خواهد کرد.

دکتر علیرضا رییسی معاون بهداشت وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در خصوص فرهنگ مصرف دارو در کشور و هدررفت این سرمایه ارزشمند به خبرنگار ایرنا گفت: حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد داروهای تجویزی برای بیماران اضافی است.

وی با تبیین وضعیت الگوی مصرف دارو در کشور، به چالش انباشت دارو در منازل اشاره کرد و اظهار داشت: برآوردهای ما نشان می‌دهد رقمی نزدیک به ۱۵ همت (۱۵ هزار میلیارد تومان) دارو در خانه‌های مردم رسوب کرده است که این حجم عظیم سرمایه، ناشی از تجویزهای بیش از حد و نابجا یا درخواست‌های غیرمنطقی مراجعان برای ذخیره‌سازی دارو است.

دکتر رییسی با بیان اینکه اگر در این حوزه صرفه‌جویی نه به معنای کم‌فروشی بلکه به معنای تجویز و تهیه دارو به اندازه مدت موردنیاز درمان انجام شود، می‌توان منابع قابل‌توجهی را مدیریت کرد.

به گفته وی، اگر بیماری به اندازه هفت روز آنتی بیوتیک نیاز دارد نباید برای وی به اندازه ۱۰ روز تجویز کرد؛ یا زمانیکه یک نفر برای یک ماه دارو گرفته، نباید هر ۱۵ روز به اندازه یک ماه به وی دارو بدهند، اینها اضافی است و باید کم شود.

میانگین هزینه سالانه مصرف دارو (نسخه‌ها) در ایران ۵۰ دلار است

رئیسی با ابراز نگرانی از آمار بالای مصرف برخی گروه‌های دارویی، تصریح کرد: مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها در ایران به طرز غیرمعمولی بالاست که این روند منجر به شکل‌گیری مقاومت شدید میکروبی نسبت به این داروها شده است؛ همچنین مصرف مسکن‌ها نیز در ردیف بالایی قرار دارد که نیازمند ساماندهی جدی در نظام تجویز و مصرف است.

معاون وزیر بهداشت در ادامه به مقایسه آماری وضعیت ایران با استانداردهای جهانی پرداخت و خاطرنشان کرد: در حالی که میانگین اقلام دارویی در هر نسخه در کشورهای توسعه‌یافته زیر عدد ۳ (حدود ۲.۵ قلم) است، این رقم در ایران به بالای ۴ قلم می‌رسد که نشان‌دهنده فاصله معنادار با الگوهای جهانی است.

وی همچنین میانگین هزینه سالانه مصرف دارو(سرانه) در نسخه‌های ایرانی را حدود ۵۰ دلار برآورد کرد.

رئیسی راهکار برون‌رفت از این وضعیت را اجرای دقیق پروتکل‌های درمانی دانست و تأکید کرد: برای کاهش تعداد اقلام دارو در هر نسخه و جلوگیری از هدررفت منابع، ضروری است که تجویز دارو صرفاً بر اساس راهنماهای بالینی (گایدلاین‌ها) و با رویکرد «تجویز منطقی دارو» انجام شود.

وی یادآور شد: کنترل مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها و اصلاح الگوی نسخه نویسی، نه تنها بار مالی سنگینی را از دوش نظام سلامت و خانواده‌ها برمی‌دارد، بلکه از بروز بحران‌های بهداشتی نظیر بی‌اثر شدن داروها در برابر باکتری‌ها جلوگیری خواهد کرد.

ارزش ریالی بازار دارویی ایران (بر اساس فروش به مصرف کننده یا P3) معادل ۳۶۸ هزار میلیارد تومان(همت) است، با توجه به نرخ‌های متفاوت ارز، محدوده حجم بازار دارویی از نظر دلاری نیز حدود ۴.۵ تا ۵ میلیارد دلار است.

همچنین مقدار عددی بازار دارویی ایران معادل ۵۷.۸ میلیارد عدد اعلام شده است؛ این میزان، مجموع تعداد داروهای تولیدی در کشور است. معمولا بیشترین تعداد تولید دارو در کشور مربوط به داروهایی مانند متفورمین، استامینوفن و ژلوفن است.

صابر احمدیان کارشناس داروی یکی از داروخانه های منطقه ۳ تهران در این خصوص به خبرنگار ایرنا گفت: نگهداری دارو در محیط‌های نامناسب خانگی مانند آشپزخانه، به دلیل رطوبت و گرما باعث تغییر ماهیت شیمیایی دارو و سمی شدن برخی از آن‌ها می‌شود.

به گفته وی، آنتی‌بیوتیک‌ها خطرناک‌ترین بخش داروهای بلااستفاده هستند؛ چرا که مصرف ناقص آن‌ها باعث ایجاد مقاومت میکروبی در جامعه شده و در درازمدت درمان بیماری‌ها را ناممکن می‌کند.

وی درباره خرید بسته ای دارو توسط برخی مراجعان به داروخانه ها نیز می گوید: خرید جعبه‌ای دارو نه‌تنها باعث هدر رفت منابع فردی می‌شود، بلکه در زمان‌های بحرانی باعث ایجاد کمبود کاذب در بازار دارو برای بیماران نیازمند خواهد شد.

رضا یگانه که بازنشسته اداری است نیز در این باره می‌گوید: به طور معمول پیش از پایان دوره کامل مصرف داروها به دکتر می‌روم، چون حس می‌کنم به بدنم آسیب می‌رساند، اما دلم هم نمی‌آید داروهای گران را دور بریزم.

این بیمار که اکنون دو کیسه بزرگ دارو در بالکن خانه‌اش دارد، نمی‌داند که دمای نامناسب یا گذشتن زمان، کارایی دارو را برای دفعات بعد کاملاً از بین برده است.

معضل دیگر، داروهایی است که به صورت بدون نسخه (او تی سی) خریداری می‌شوند؛ بسیاری از ایرانیان عادت دارند برای سردردهای ساده، تعداد زیادی ورق استامینوفن بخرند و انبار کنند.

سارا دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق می‌گوید: من عادت دارم همیشه یک جعبه کامل مسکن در کیفم یا کمد خوابگاه داشته باشم؛ گاهی یادم می‌رود اما وقتی تاریخش را نگاه می‌کنم می‌بینم یک سال از آن گذشته است.

فرهنگ «پزشکِ خود بودن» باعث می‌شود افراد داروهای باقی‌مانده از بیماری قبلی را برای علائم جدید خود یا سایر اعضای خانواده تجویز کنند که خطری بالقوه است؛ حتی بسیاری از مسمومیت‌های دارویی در کودکان ناشی از کنجکاوی آن‌ها در مواجهه با کیسه‌های دارویی است که بدون نظم در قفسه‌های پایین خانه‌ها رها شده‌اند.

دور ریختن غیراصولی این داروها در فاضلاب یا زباله‌های شهری نیز منجر به آلودگی‌های زیست‌محیطی و نفوذ ترکیبات شیمیایی به آب‌های زیرزمینی می‌شود.

در کشورهای توسعه‌یافته، سیستم بازگشت دارو به داروخانه به شکلی تعریف شده که بیمار داروهای اضافی خود را برای امحای بهداشتی یا بازیافت (در موارد خاص) بازمی‌گرداند؛ در ایران نیز سازمان غذا و دارو بارها از مردم خواسته است تا داروهای مازاد را به مراکز تعیین‌شده یا داروخانه‌های پیشران برای امحا تحویل دهند.

احمدیان کارشناس داروخانه به موضوع دیگر تجویز بیش از حد دارو توسط برخی پزشکان (پلی‌فارماسی) نیز اشاره کرده و می گوید: گاهی اوقات برای یک بیماری ساده چند قلم دارو تجوزی می شود و اینها در ایجاد این تپه‌های دارویی در خانه‌ها بی‌تأثیر نیست و نیازمند نظارت نظام پزشکی است.

به گفته وی، شربت‌های باز شده، مانند شربت معده یا سوسپانسیون‌ها، قطره های چشمی و یا پمادها، پس از مدت کوتاهی معمولاً یک ماه باید دور ریخته شوند، اما بسیاری آن‌ها را تا سال بعد نگه می‌دارند.

بررسی‌های میدانی خبرنگار ایرنا نشان می‌دهد که بسیاری از خانواده‌ها حتی نمی‌دانند کدام دارو برای چه دردی است و تنها به دلیل حیف بودن، آن‌ها را انبار کرده‌اند.

احمدیان بر این باور است که داروخانه‌ها باید مجاز شوند تنها تعداد دقیق دانه‌های دارو را طبق نسخه به بیمار تحویل دهند؛ این کار باعث می‌شود بیمار دقیقاً همان مقدار لازم را مصرف کند و هیچ داروی اضافه‌ای برای انبار شدن در خانه باقی نماند.

وی ادامه داد: آموزش به بیماران در هنگام تحویل دارو توسط نسخه پیچ‌ها درباره نحوه نگهداری و مدت زمان اعتبار پس از باز شدن نیز بسیار حیاتی است و می تواند کمک کننده باشد.

وی تاکید کرد: همچنین تفکیک داروهای سالم و دارای تاریخ مصرف برای اهدا به مراکز خیریه و درمانی تحت نظارت و بازبینی کارشناس می‌تواند بخشی از این سرمایه را زنده کند.

به گزارش ایرنا، نباید فراموش کرد که هر عدد قرصی که بی‌دلیل در کمد خانه ما خاک می‌خورد، ممکن است جان بیماری را در گوشه‌ای دیگر از شهر به دلیل نبود آن دارو به خطر بیندازد؛ تجویز منطقی، خرید به اندازه و تکمیل دوره درمان مثلثی است که سلامت جامعه را تضمین و ثروت ملی را حفظ می‌کند.

دسترسی پزشکان به لیست کمبودهای دارویی

اکبر عبداللهی مدیرکل دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو گفت: از ماه آینده(تیرماه) پزشکان هنگام تجویز دارو به میزان کمبود دارویی و اطلاعات آماری مربوط به میزان تجویز و بار مالی داروهای تجویزی دسترسی خواهند داشت.

وی ضمن اشاره به فعالیت کارگروه‌های تشکیل‌شده در وزارت بهداشت در حوزه دارو اظهار کرد: یکی از این کمیته‌ها «کمیته تجویز و مصرف» است که دو موضوع مهم را دنبال می‌کند و قرار است کمتر از یک ماه دیگر اجرایی شوند.

وی افزود: یکی از این موارد، سامانه نسخه‌نویسی است که پزشکان در زمان تجویز به اطلاعات کمبودهای دارویی دسترسی دارند. مورد دیگر، سامانه «کارنامه پزشک» است که در آن، بار مالی تحمیل‌شده توسط پزشک به نظام سلامت، هنگام نسخه‌نویسی برای او قابل مشاهده است.

به گفته مدیرکل دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو، پزشک در زمان نوشتن نسخه، بلافاصله به آمار مصرف آن دارو در کشور دسترسی دارد و می‌تواند مشاهده کند که چه میزان در کشور مصرف شده و خود او از ابتدای ماه چه مقدار از آن دارو را تجویز کرده است؛ این سامانه در نهایت بازخورد لازم را به پزشک ارائه می‌دهد.

تحویل دارو به خیریه ها

برخی از مؤسسات خیریه معتبر و گروه‌های جهادی با درک عمق این هدررفت سرمایه، آستین بالا زده و طرح‌هایی را برای جمع‌آوری داروهای بلااستفاده و مازاد خانگی اجرا می‌کنند تا این اقلام گران‌قیمت را به دست بیماران نیازمند و بی‌بضاعت برسانند.

این تلاشهای داوطلبانه نه‌تنها از بار مالی سنگین بر دوش خانواده‌های بی‌بضاعت می‌کاهد، بلکه از نابودی داروهایی که با مشقت و هزینه‌های هنگفت تأمین شده‌اند، جلوگیری می‌کند و نوعی عدالت دارویی را در سطوح پایین جامعه برقرار می‌سازد.

در این فرآیند، داروها هرگز به صورت فله‌ای یا کنترل‌نشده توزیع نمی‌شوند؛ بلکه تیمی از داروسازان و پزشکان داوطلب در این خیریه‌ها، تمامی اقلام جمع‌آوری شده را از نظر تاریخ انقضا، سلامت بسته‌بندی و اصالت بررسی کرده و پس از تأیید نهایی، آن‌ها را تفکیک می‌کنند.

فرزانه علوی مسئول یکی از همین گروه‌های خیریه می‌گوید: ما از مردم می‌خواهیم تنها داروهایی را که بسته‌بندی آن‌ها کاملاً پلمب است و در محیط مناسب نگهداری شده‌اند به ما تحویل دهند؛ چرا که سلامت بیمار نیازمند برای ما خط قرمز است و داروهای باز شده یا مشکوک بلافاصله از چرخه خارج می‌شوند.

وی تأکید می‌کند که داروهای خاص و گران‌قیمتِ بیماران سرطانی یا دیابتی که گاهی پس از فوت بیمار یا تغییر روند درمان در خانه‌ها باقی می‌ماند، بیشترین تقاضا را در میان مراجعان این خیریه‌ها دارد و اهدای آن‌ها می‌تواند از فروپاشی اقتصادی یک خانواده درگیر بیماری جلوگیری کند.

به نظر میرسد ایجاد ایستگاه‌های موقت جمع‌آوری دارو در مساجد، سراهای محله و داروخانه‌های منتخب توسط این خیریه‌ها، گامی است که می‌تواند پیوند میان مازادِ خانگی و نیازِ واقعی را نظام‌مند کرده و فرهنگ انفاق در حوزه سلامت را جایگزین فرهنگ انبار کردن دارو کند.