به گزارش گروه تاریخ خبرگزاری صدا و سیما؛ بیست و سوم اردیبهشت ماه ۱۳۵۸ یکی از ذلت بارترین لوایح تاریخ معاصر ایران برای همیشه به زباله دان تاریخ پیوست. این موضوع از بزرگ‌ترین تصمیماتی بود که در تاریخ معاصر ایران گرفته شد؛ تصمیمی که در آن مفهوم استقلال از شعار به واقعیت تبدیل شد. آن سال، شورای انقلاب و دولت موقت با همکاری یکدیگر، قانون تحقیرآمیز کاپیتولاسیون که در مهرماه ۱۳۴۳ به دست رژیم پهلوی و تحت فشار آمریکا تصویب شده بود، لغو کردند.

کاپیتولاسیون (Capitulation) به قرارداد‌هایی گفته می‌شود که در آن اتباع یک کشور در خاک کشور دیگر، تابع قوانین دولت متبوع خود هستند و کنسول‌های آن کشور، مسئول اجرای این قوانین می‌باشند. در واقع، این معاهدات به خارجی‌ها این حق را می‌دهد که در قلمرو دولت میزبان، از امتیازات ویژه‌ای برخوردار شوند، به‌ویژه در زمینه‌های قضایی. به همین دلیل، در فارسی گاهی از آن با عنوان «حق قضاوت کنسولی» یا «معافیت و مصونیت قضایی بیگانگان» نیز یاد می‌شود. این نوع قرارداد‌ها عمدتاً بین کشور‌های اروپایی و دولت‌های آسیایی و آفریقایی منعقد می‌شد و به نوعی به معنای سازش یا پذیرش شرایط تحمیلی از سوی کشور ضعیف‌تر بود. به بیان ساده‌تر، کاپیتولاسیون یعنی «واگذاری حق حاکمیت قضایی یک کشور به نفع اتباع خارجی» به‌گونه‌ای که آنها مشمول قانون کشور میزبان نباشند.

هرچند در دوره صفویه برخی قرارداد‌های منعقد شده با خارجیان مفادی شبیه کاپیتولاسیون داشتند؛ اما این قانون ریشه در قرارداد‌های دوره قاجار داشت و در دوران پهلوی نیز به اوج خود رسید؛ به گونه‌ای که رژیم وقت در سال ۱۳۴۳ به مستشاران نظامی آمریکا مصونیت قضایی کامل بخشید.

امام خمینی (ره) در چهارم آبان ماه همان سال، این قانون را «سند بردگی ملت ایران» خواند. موضع گیری تاریخی ایشان در برابر این رویداد، به یکی از عوامل اصلی شکل گیری نهضت اسلامی و نهایتاً تبعید ایشان به ترکیه بدل شد.

پذیرش کاپیتولاسیون توسط رژیم پهلوی، سندی آشکار بر وابستگی آن رژیم به آمریکا و بی اعتنایی به عزت و کرامت ایرانیان بود. با پیروزی انقلاب اسلامی، ایران زیر بار این تحقیر نرفت. نظام جمهوری اسلامی که با شعار محوری «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» متولد شده بود، حتی در اوج التهاب و نابسامانی‌های ماه‌های نخست انقلاب نیز برای صیانت از استقلال ملت ایران، لحظه‌ای درنگ نکرد و این لایحه ذلت بار را لغو کرد.

 اگرچه آن روز‌ها در شورای عالی دفاع، برخی از اعضای دولت موقت با لغو کاپیتولاسیون مخالف بودند و حتی تلاش می‌کردند با تغییر نام، حضور مستشاران آمریکایی را در کشور حفظ کنند، اما چهره‌هایی همچون حضرت آیت الله خامنه‌ای و دکتر چمران در برابر این توطئه ایستادند. حضرت آیت الله خامنه‌ای بعد‌ها نقل کردند که چگونه در آن جلسه، آن‌ها اصرار داشتند شورای عالی دفاع حضور مستشاری آمریکا در ایران را امضا کند، اما انقلابیون تا رفتن کامل آن‌ها عقب نشینی نکردند (بیانات در ۳۰/۱/۷۴).

 سرانجام طی ماده واحده‌ای بدین شرح: «قانون مصوب ۲۱ مهر ۱۳۴۳ راجع به استفاده‌ی مستشاران نظامی آمریکا در ایران از مصونیت‌های خاص و معافیت‌های قرارداد وین لغو می‌شود»، کاپیتولاسیون لغو شد.

تأمل در مفاد قوانینی مانند کاپیتولاسیون نشان می‌دهد، این قرارداد‌ها نه تنها ابزاری برای توسعه روابط راهبردی ذیل یک پیمان سیاسی- حقوقی نیستند، بلکه به مثابه الگویی برای نابودی استقلال کشور‌ها توسط نظام سلطه به شمار می‌روند. کاپیتولاسیون دقیقاً برای برقراری سلطه آمریکا بر ایران طراحی شده بود؛ قانونی که به یک نظامی آمریکایی اجازه ارتکاب هر جرمی را می‌داد و هیچ مقام قضایی ایرانی هم نمی‌توانست او را بازجویی یا مجازات کند؛ این یعنی نفی کامل نظام حقوقی و حاکمیت ملی کشور.

پس از انقلاب اسلامی، نظام سیاسی جدید نه تنها زیر بار چنین قانونی نرفت، بلکه در مسیر مخالفت با آن از هیچ قدرتی هراس نداشت. ترس از آمریکا و سایر کشور‌های مستکبر، هرگز مانع از تصمیم گیری بر اساس عزت و منافع ملی نشد.

البته این رویه، تنها محدود به لغو کاپیتولاسیون نبوده و تبدیل به یک اصل راهبردی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی شد. جهاد ملت ایران برای صیانت از استقلال و کرامتشان هم اکنون نیز ادامه دارد. مقاومت فعالانه آن‌ها در برابر صهیونیسم بین الملل در یک سال گذشته کارنامه روشنی را برای ایرانیان رقم زده است: پیروزی در دو جنگ و یک شبه کودتا؛ مقاومتی که نشان داد نه تنها ایرانیان تحت هیچ شرایطی حاضر به دادن باج به قلدر‌ها نیستند، بلکه با پایداری هوشمندانه خود آن‌ها را وادار خواهند کرد تا برای خروج از بحران‌های خود ساخته، هزینه‌های لازم را پرداخت کنند.

بیست و سوم اردیبهشت ماه نباید صرفا به عنوان سالروز لغو یک قانون قلمداد شود، بلکه باید آن را به مثابه یکی از مهم‌ترین گام‌های آغازین در مسیر احیای عزت ملی به شمار آورد؛ مسیری که توانست تاریخ را تغییر دهد و ایران را در زمره قدرت‌های بزرگ وارد سازد.

 

نویسنده و پژوهشگر: عباس کریمیان