خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها، کوثر یاوری: تأمین امنیت غذایی و کاهش وابستگی به واردات محصولات استراتژیک همواره یکی از دغدغه‌های کلان کشور بوده است. در این میان، دانه‌های روغنی از جمله محصولاتی هستند که نقش تعیین‌کننده‌ای در اقتصاد کشاورزی و تأمین نیازهای داخلی ایفا می‌کنند. استان کرمانشاه با برخورداری از اقلیم‌های متنوع و زمین‌های حاصلخیز، یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور به شمار می‌رود و در سال‌های اخیر، کشت گیاه راهبردی «کلزا» در این استان مورد توجه ویژه‌ای قرار گرفته است.

کلزا پس از طی کردن مراحل تحقیقاتی و کارشناسی، از سال‌های ۱۳۷۷ و ۱۳۷۸ رسماً وارد برنامه الگوی کشت استان کرمانشاه شد. در ابتدا، این زراعت با تخصیص سهمیه کشت محدود برای هر شهرستان در مزارع کشاورزان آغاز شد، اما با سازگاری بالایی که از خود نشان داد، به‌تدریج در اکثر مناطق استان توسعه یافت؛ به‌گونه‌ای که امروزه در هر سه اقلیم سرد، معتدل و گرمسیری کرمانشاه کشت می‌شود. در مناطق سرد و معتدل، از ارقام زمستانه که به بهاره‌سازی نیاز دارند، در قالب کشت پاییزه استفاده می‌شود و در مناطق گرمسیری، ارقام بهاره این گیاه به زیر کشت می‌روند.

از منظر زراعی، کارشناسان بخش کشاورزی بر این باورند که کلزا تنها یک دانه روغنی نیست، بلکه یک گیاه ارزشمند برای اصلاح و بهبود کیفیت خاک است. عمده تناوب زراعی کلزا با غلات دانه‌ریزی همچون گندم و جو صورت می‌گیرد. قرار گرفتن کلزا در این تناوب زراعی، علاوه بر تنوع‌بخشی به الگوی کشت، از بین بردن چرخه آفات و بیماری‌ها و کنترل علف‌های هرز، می‌تواند عملکرد گندم را در سال‌های بعد تا ۲۵ درصد افزایش دهد؛ موضوعی که ارزش افزوده‌ای دوچندان برای کشاورزان به همراه دارد.
بررسی پهنه‌های کشت نشان می‌دهد که شرایط آب‌وهوایی در مناطق معتدل استان، این نواحی را به یکی از بهترین بسترها برای تولید کلزا با عملکرد بالا تبدیل کرده است. با این حال، محدودیت منابع آبی در زمان کاشت، به‌ویژه در مناطق سردسیر طی سال‌های اخیر، چالش‌هایی را برای توسعه این محصول ایجاد کرده است. در نقطه مقابل، شهرستان‌های گرمسیری استان، به‌خصوص گیلانغرب، به دلیل برخورداری از منابع آبی مناسب و بارندگی‌های مطلوب در فصل کشت، با افزایش چشمگیر سطح زیر کشت کلزا مواجه شده‌اند.

در حال حاضر، تولید سالانه حدود ۸ تا ۱۰ هزار تن کلزا در استان کرمانشاه علاوه بر ایجاد درآمد پایدار و مناسب برای زارعین، نقش بسزایی در تأمین بخشی از مواد اولیه کارخانجات داخلی از جمله مجتمع روغن‌کشی مدلل کرمانشاه ایفا کرده و گامی مهم در راستای کاهش خروج ارز و وابستگی کشور به واردات روغن نباتی محسوب می‌شود.

چالش تأمین آب و جابه‌جایی قطب‌های کشت کلزا در استان

فرهاد شریفی، معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به تاریخچه و تنوع کشت این محصول در استان اظهار کرد: بهترین شرایط آب و هوایی برای دستیابی به بیشترین عملکرد کلزا در هکتار، متعلق به مناطق معتدل استان است که با سرمای سخت زمستانه مواجه نیستند و محدودیت منابع آب در زمان کاشت را نیز ندارند. با این وجود، بیشترین سطح زیر کشت کلزا در گذشته در مناطق سرد و معتدل بوده است، چرا که به دلیل طولانی‌تر بودن فصل رشد و خنک بودن دمای هوا در زمان دانه‌بندی، عملکرد بهتری به دست می‌آید.

وی افزود: در سال‌های اخیر محدودیت منابع آبیاری به ویژه در زمان کاشت (شهریور ماه)، باعث شده روند کشت کلزا در این مناطق کاهشی شود. برای کشت در مناطق سردسیری، بذر باید در نیمه شهریور کاشته شود تا قبل از رسیدن فصل یخبندان، گیاه حداقل ۶ تا ۸ برگ حقیقی تولید کرده و طوقه آن به اندازه کافی برای مقابله با سرمازدگی قطور شده باشد؛ اما در این زمان، منابع آبی پایاب سدها و رودخانه‌های فصلی صرف آبیاری‌های پایانی کشت‌های بهاره و تابستانه می‌شود و آب کافی برای کلزا باقی نمی‌ماند.

شریفی تصریح کرد: برعکس، در شهرستان‌های گرمسیری به خصوص گیلانغرب، به دلیل وجود منابع آبی کافی و بارندگی مناسب در فصل کشت، سطح زیر کشت روند افزایشی داشته است؛ به طوری که امسال شهرستان گیلانغرب با ۲۶۰۰ هکتار، بیشترین سطح زیر کشت کلزای استان را به خود اختصاص داده است. تاریخ کاشت مطلوب برای کشت بهاره در این مناطق از ۲۰ مهر تا ۲۰ آبان تعیین شده است، در حالی که رعایت نکردن تاریخ کشت مناسب یکی از دلایل اصلی افت عملکرد و سرمازدگی در استان به شمار می‌رود.

تأمین بذر، قیمت‌گذاری و نقش صنایع تبدیلی در حمایت از کلزاکاران

معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در ادامه گفتگو با خبرنگار مهر، به مسئله تأمین بذر اشاره کرد و گفت: در استان کرمانشاه هم بذور هیبرید و هم بذور آزاد گرده‌افشان (O.P) کشت می‌شود. با وجود اینکه قیمت بذور هیبرید (داخلی و وارداتی) دو برابر است، اما بیشترین سطح زیر کشت به این بذور اختصاص دارد، زیرا عملکرد بالاتری در هکتار داشته و ریزش دانه آن‌ها در زمان رسیدن بسیار کمتر است. متأسفانه تحریم‌های ظالمانه و عدم تأمین کامل بذور درخواستی استان‌ها محدودیت‌هایی ایجاد کرده، اما با مدیریت و برنامه‌ریزی دقیق، توانسته‌ایم در فضای رقابتی بین استان‌ها، بذر مورد نیاز را به موقع وارد و به دست کشاورزان برسانیم.

وی با تأکید بر جنبه‌های اقتصادی این زراعت یادآور شد: هر سال قیمت خرید کلزا تقریباً دو برابر قیمت خرید گندم تعیین می‌شود. اگر مدیریت مزارع به درستی رعایت شود، این کشت درآمد بسیار خوبی برای زارعین دارد. در مرکز استان، مجتمع کشت و صنعت روغن‌کشی مدلل به عنوان یکی از قطب‌های کشور، تمام ۸ تا ۱۰ هزار تن تولید سالانه استان را جذب می‌کند. در سال‌های ابتدایی توسعه کشت کلزا، حمایت‌هایی نظیر پرداخت یارانه، تأمین بذر، و تخصیص نیم‌بهای ادوات مخصوص برداشت صورت می‌گرفت؛ اکنون نیز ضروری است که کارخانه‌های روغن‌کشی از طریق اجرای «کشت قراردادی» وارد میدان شوند و ضمن استفاده از مشوق‌های وارداتی، از کشاورزان محلی حمایت ملموس‌تری داشته باشند.

مدیریت زراعی دشوار و آسیب‌پذیری اقلیمی کلزا

عباس رضایی‌زاد، عضو هیئت علمی و معاون پژوهشی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کرمانشاه نیز در گفتگو با خبرنگار مهر به بررسی چالش‌های فنی و اقتصادی پیش روی این محصول پرداخت و بیان کرد: یکی از مسائل مهم، قیمت‌گذاری نامناسب کلزا است. معمولاً قیمت تعیین شده برای خرید این دانه روغنی به گونه‌ای است که پاسخگوی هزینه‌های تولید کشاورزان نیست و اگرچه درآمد آن در ظاهر مشابه گندم به نظر می‌رسد، اما در عمل زراعت بسیار سخت‌تری است.

وی با اشاره به تفاوت‌های بنیادین کشت کلزا و گندم افزود: کلزا نسبت به گندم زراعتی به مراتب مدیریت‌پذیرتر است و نیازمند دقت بالا در تمام مراحل است، اما کشاورزان اغلب از این موضوع غافل شده و آن را مانند گندم ساده در نظر می‌گیرند؛ در نتیجه، گاهی اوقات اصول علمی و زراعی کلزا به درستی رعایت نمی‌شود که این امر مستقیماً بر افت محصول تأثیر می‌گذارد.

رضایی‌زاد تأثیر تغییرات اقلیمی را یکی دیگر از چالش‌های عمده دانست و گفت: تغییرات اقلیمی باعث شده است که در ابتدای فصل کشت، آب کافی برای آبیاری مزارع وجود نداشته باشد. از طرف دیگر، رخداد سرما در مراحل مختلف رشدی، خسارات جبران‌ناپذیری به کلزا وارد می‌کند؛ به خصوص سرماهای ناموقع بهاره که دقیقاً در زمان حساس ساقه‌دهی و گل‌دهی گیاه رخ می‌دهد و دسترنج کشاورز را از بین می‌برد.

لزوم اصلاح الگوی کشت و پشتیبانی از پژوهش‌های داخلی

معاون پژوهشی مرکز تحقیقات کشاورزی کرمانشاه در ادامه گفتگو با خبرنگار مهر تأکید کرد: الگوی کشت فعلی برای این محصول چندان مناسب نیست و اجرای یک الگوی کشت اصولی و علمی نیز مستلزم تأمین اعتبارات کافی است که در شرایط فعلی وجود ندارد. همچنین روش‌های نوین مدیریتی به دلیل ناآشنایی کشاورزان و هزینه‌های بالای سرمایه‌گذاری اولیه، مورد استقبال بهره‌برداران قرار نگرفته است.

وی در پایان خاطرنشان کرد: برای توسعه پایدار کشت کلزا و موفقیت در این مسیر، نیازمند سه رکن اساسی هستیم: نخست قیمت‌گذاری منطقی و متناسب با زحمات کشاورز، دوم پشتیبانی جدی از فعالیت‌های پژوهشی و تحقیقاتی داخلی برای تولید ارقام مقاوم و سازگار با اقلیم، و سوم ارائه آموزش‌های مستمر و کاربردی به زارعین جهت آشنایی با مدیریت دقیق مزارع.

با بررسی وضعیت کشت کلزا در استان کرمانشاه می‌توان دریافت که این محصول راهبردی، با وجود پتانسیل‌های بی‌نظیر برای اصلاح خاک، افزایش عملکرد غلات و تأمین امنیت غذایی کشور، با موانع متعددی روبرو است. خشکسالی‌های پیاپی، کمبود منابع آبی در زمان حیاتی کاشت، چالش‌های مربوط به قیمت‌گذاری، و دشواری‌های خاص مدیریت زراعی، همگی عواملی هستند که توسعه این کشت را کند کرده‌اند. عبور از این چالش‌ها و بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های مناطقی نظیر گیلانغرب، مستلزم نگاهی جامع است که در آن تعیین قیمت‌های عادلانه، توسعه کشت قراردادی توسط صنایع تبدیلی، حمایت مالی از تجهیزات نوین، و ترویج آموزش‌های علمی در کنار پژوهش‌های داخلی به صورت یکپارچه و هماهنگ به اجرا درآیند.