با فرارسیدن تاسوعای حسینی، بسیاری از هیئتهای عزاداری در ایران با نوحهای آغاز میشوند که طی دهههای گذشته به بخشی از حافظه جمعی شیعیان تبدیل شده است؛ نوحهای که با عبارت «ای اهل حرم، میر و علمدار نیامد» شناخته میشود و در میان عزاداران، بیش از هر چیز با نام حضرت عباس(ع) و لحظه بازنگشتن علمدار کربلا گره خورده است.
در بسیاری از شهرهای ایران، شب و روز تاسوعا با نوای این شعر همراه میشود. دو بند آغازین آن به صورت دمهای سریع و دستهجمعی خوانده میشود و کمتر هیئتی را میتوان یافت که این نوحه در آن شنیده نشده باشد. اگرچه سراینده این شعر به صورت قطعی مشخص نیست، اما همین ناشناخته بودن شاعر، چیزی از جایگاه آن در میان مراثی عاشورایی کم نکرده است.
این شعر، روایتی از لحظهای است که اهل حرم چشمانتظار بازگشت عباس بن علی(ع) بودند؛ انتظاری که با خبر شهادت علمدار سپاه امام حسین(ع) به پایان رسید. شاید به همین دلیل است که عبارت «علمدار نیامد» در طول سالها از محدوده یک مرثیه فراتر رفته و به عبارتی برای بیان اندوه فقدان و از دست دادن تبدیل شده است.
روایتی که شاعرش در میان روایتها گم شد
درباره سراینده نوحه «ای اهل حرم، میر و علمدار نیامد» روایتهای مختلفی وجود دارد. منبع مکتوب مشخصی که سرایش آن را به فرد معینی نسبت دهد، در دست نیست. برخی پژوهشگران آثار آیینی معتقدند این شعر سروده حاج مرزوق، مداح عراقیتبار ساکن تهران است که در سال ۱۳۲۹ شمسی درگذشت. گروهی دیگر، حاج اکبر ناظم را سراینده آن میدانند.
در روایتی دیگر، نام میرزا عبدالله خداداد، شاعر و نوحهسرای تهرانی که با تخلص «دیوانه» شعر میسرود، مطرح شده است. با این حال، زمان دقیق سرایش شعر و نام قطعی شاعر آن همچنان مشخص نیست.
شاید همین گمنامی، شباهتی ناخواسته با بسیاری از نوحههای قدیمی پیدا کرده باشد؛ اشعاری که در گذر زمان، از شاعر جدا شدند و به زبان مردم پیوستند. نوحه «ای اهل حرم» نیز امروز بیش از آنکه به نام سرایندهاش شناخته شود، با حس مشترکی شناخته میشود که در میان عزاداران ایجاد میکند.
از دمهای تاسوعا تا حافظه جمعی هیئتها
بخشهای آغازین این شعر، سالهاست که به صورت دمهای دستهجمعی در هیئتها خوانده میشود:
«ای اهل حرم میر و علمدار نیامد
علمدار نیامد، علمدار نیامد
سقای حسین سید و سالار نیامد
علمدار نیامد، علمدار نیامد»
به گفته حسن رشیدی، از مداحان تهران، در نسخه اصلی شعر، مصرع دوم به صورت «سقای حرم سید و سالار نیامد» بوده است، اما در طول سالها و با تکرار در مجالس عزاداری، واژه «حرم» جای خود را به «حسین» داده و شکل امروزی شعر در میان مردم رایج شده است.
از علمدار کربلا تا مفهوم علمداری در فرهنگ شیعه
حضرت عباس(ع) در فرهنگ شیعه تنها برادر امام حسین(ع) نیست. او با عنوان «علمدار» شناخته میشود؛ شخصیتی که پرچم سپاه را بر دوش داشت و در میان یاران امام، نماد وفاداری، ایستادگی و حمایت از اهل بیت بود.
به همین دلیل، واژه «علمدار» در طول قرنها، مفهومی فراتر از یک مسئولیت نظامی پیدا کرده است. علمدار، کسی است که امیدها به او بسته شده، بار دشواریها را بر دوش میکشد و در سختترین لحظات، تکیهگاه دیگران است.
در ادبیات عاشورایی، شهادت حضرت عباس(ع) تنها از دست دادن یک رزمنده نیست؛ از دست دادن ستون خیمهها و پشتیبان اهل حرم است. از همین رو، هنگامی که در نوحه گفته میشود:
«ای اهل حرم، میر و علمدار نیامد»
تنها خبر بازنگشتن حضرت عباس(ع) روایت نمیشود، بلکه لحظهای تصویر میشود که امید خیمهها با داغی بزرگ روبهرو شده است.
