برترینها: محرم فقط ده روز عزاداری نیست؛ پکیجی آیینی که با فرهنگ ایرانی آمیخته شده و امروز به بخشی از حافظه جمعی یک ملت تبدیل شده است. از تکیههای قدیمی تهران تا نوحههای جنوبی، از سینما و تلویزیون تا غذایی که نامش با نذری گره خورده، هر کدام به تنهایی یک نماد یا به تعبیر امروزیتر، یک «آیکون» برای ماه محرم محسوب میشوند. در ادامه به شش نماد ماندگار و باکیفیت محرم در فرهنگ ایرانی نگاهی انداختهایم.
تکیه درخونگاه یکی از قدیمیترین تکیههای تهران است که در محدوده بازار و سنگلج قرار دارد و هر سال میزبان عزاداران حسینی میشود. در این تکیه، نخلی قدیمی نگهداری میشود که داستانی عجیب پشت آن نهفته است. در دوره قاجار، دستههای عزاداری برای عبور از کنار نخل امام حسین(ع) که در این محله قرار داشت، بارها با یکدیگر درگیر میشدند و گاهی این درگیریها به خونریزی میانجامید. همین اتفاقها باعث شد نام این محدوده به «درخونگاه» مشهور شود. سرانجام ناصرالدین شاه برای پایان دادن به این نزاعها دستور داد نخل عزاداری از محله خارج شود تا آرامش به منطقه بازگردد.
شاید نام محرم طی دو دهه اخیر با سریال مختارنامه گره خورد باشد اما اگر قرار باشد تنها یک سریال را به عنوان مهمترین مجموعه تلویزیونی محرم انتخاب کنیم، احتمالا بسیاری از مخاطبان به «شب دهم» حسن فتحی اشاره خواهند کرد. سریالی که در نوروز ۱۳۸۱ روی آنتن رفت و خیلی زود به اثری ماندگار تبدیل شد.
شب دهم به دلایلی چند توانسته طی حدود ربع قرن مخاطب را همچنان با خود نگه دارد. تنها سریالیست که تعزیه در آن نقش مستقیم دارد. تعزیه هنری ترکیبی است که درام را به شیوه شرقی، نه به معنای یونانی و ارسطویی و یا تئاتر مدرن، در خود دارد. تعزیه، روایت اپیک است. از حماسه میگوید. داستان عاشقانه حیدر خوشمرام و فخرالزمان در بستر عزاداریهای دوره رضاشاه، فضایی متفاوت را خلق کرد. بازی درخشان حسین یاری و کتایون ریاحی، موسیقی خاطرهانگیز فردین خلعتبری، صدای علیرضا قربانی و فیلمنامهای که عشق و آیین را در کنار هم قرار میداد، باعث شد «شب دهم» حتی پس از دو دهه همچنان یکی از محبوبترین سریالهای مناسبتی تلویزیون باقی بماند.
شاید کمتر آیینی به اندازه عزاداری مردم یزد، بتواند سنت و اصالت را به نمایش بگذارد. نخلبرداری، سینهزنیهای خاص، انتخاب شعر درست و حضور منظم مردم، عزاداری یزدیها را به یکی از مشهورترین آیینهای عاشورایی ایران تبدیل کرده است. نظم و هماهنگی" عزاداران حسینی در دسته ها و هیئات عزاداری یزدیها، اولین و محوری ترین اصول شکلی این سبک عزاداریست.
عزاداران و سوگواران هر هیئت، دست کم سه ماه مانده به دهه اول ماه محرم، با حضور در هییتها و تکایای عزاداری محله خود، ضمن فراگیری اشعاری که باید در جواب " نوحه خوان" هیئت بیان کنند، نحوه خواندن این اشعار، سبک خواندن، هماهنگی با یکدیگر و در عین حال بیان با صلابت، زیبا و تاثیر گذار آنرا تمرین می کنند و فرا می گیرند چرا که اگر حتی یک نفر از عزاداران در میان هیئت، نتواند با هماهنگی با دیگران، اشعار را بیان کند و یا سبک سینه زنی او متفاوت از دیگران باشد، به چشم خواهد آمد و نظم و هماهنگی دسته عزاداری را خدشه دار خواهد کرد. از این روست که این اصل مهم، همواره مورد تاکید هیئات و دسته های عزاداری یزد است.
نادر میرزای قاجار در کتاب «خوراکهای ایرانی» در مورد خورشت قیمه اینطور نوشته است: «شاهنشاه خورشها و از ساسانیان مانده، بدان جای که از این خورش گمان است بیشتر خورشی نبود. بس نیکو و بامزه و گوارنده و پسنده هرکس است.»
واژه قیمه برگفته از کلمه «کیمه» است که در اصل واژهای ترکی و به معنای گوشت قورمه شده است. دهخدا نام قیمه را به طور کلی برای تمامی غذاهایی که گوشت تکهای دارند، به کار میبرد. سنت «بخشش» و «اطعام» در فرهنگ زرتشتی و جشنهای کهن ایرانی مانند نوروز و مهرگان جایگاه ویژهای داشت. پهن کردن سفرههای همگانی و تقسیم غذا برای کسب برکت و دور کردن پلیدی، یک سنت دیرینه بود. این عمل، بخشی از فلسفه «نیکی» در برابر «بدی» و تضمینی برای وفور نعمت در سال پیش رو تلقی میشد. در واقع قیمه محرم، معنای فرامتنی دارد؛ اگر محرم نیز یک طعم مشخص داشته باشد، بدون شک آن طعم قیمه نذریست. غذایی که از شمال تا جنوب ایران، با تفاوتهایی جزئی پخته میشود اما تقریبا همه ایرانیها با آن خاطره دارند.
بدون شک مهمترین فیلمی که درباره واقعه عاشورا و پرداخت غیرمستقیم به آن در سینمای ایران ساختهشده تا این لحظه، فیلم «روز واقعه» شهرام اسدی است که البته نام بهرام بیضایی بهعنوان فیلمنامهنویس، اعتبار آن را صدچندان میکند؛ فیلمی که تحسین منتقدان و دیدگاههای مثبت مخاطبان را با خود بههمراه داشت و تکرار تماشای آن، نامکرر نیست؛ فیلمی که هیچگاه برچسب سفارشی یا ایدئولوژیک نخورد و طیفهای مختلفی از مخاطبان با عقاید متضاد از تماشای آن لذت بردند و میبرند. موسیقی مجید انتظامی که بر اساس گام “شور عربی” ساخته میشود و صحنه پایکوبی و رقص برای عروسی تا غروب سراسر سوگ کربلا باید را در یک بستر ملودیک به منصه ظهور میگذارد.
فیلم روایت عبدالله، جوانی مسیحیست که در روز عاشورا ندایی میشنود و در میانه جشن عروسیاش برای رسیدن به کربلا راهی سفری سرنوشتساز میشود. بسیاری از منتقدان، «روز واقعه» را بهترین فیلم عاشورایی تاریخ سینمای ایران میدانند؛ اثری که هنوز هم پس از گذشت بیش از سه دهه، تازگی و تأثیرگذاری خود را حفظ کرده است.
محرم بدون موسیقی و نوحه قابل تصور نیست و در میان سبکهای مختلف عزاداری، نوحههای بوشهری جایگاه ویژهای دارند. ریتم خاص سنج و دمام، شیوه متفاوت خواندن و حال و هوای منحصر به فرد جنوب، این سبک را به یکی از شاخصترین گونههای موسیقی آیینی ایران تبدیل کرده است.
سینه زنی در بوشهر به صورت دایره وار انجام می شود در این دایره هرکس با دست چپ کمربند همراه طرف چپ خود را گرفته با دست راست طبق یک ضابطه مشخص و ریتم معین به سینه میزند. این دایره که به وسیله نوحهخوان اول که پیشخوان نامیده می شود هدایت میشود به تدریج انبوه شده دایرههای بزرگتر را تشکیل میدهد. در اصطلاح محلی این صفهای عزاداری را "بَر" و سازنده و ناظم آن را "بَرساز" مینامند. پیشخوانی و برساختن خود یک تخصص به شمار میآید زیرا در کیفیت برگزاری مراسم و نوع اجرای نوحهخوان اصلی تاثیر بسزایی دارد. نوحهخوان مانند یک ناخدای مجرب و مسلط که کشتی را در امواج خروشان دریا با مهارت هدایت می کند و به ساحل می رساند.
در میان مداحان بوشهری، حسین فخری و جهانبخش کردیزاده(بخشو) از نامآوران نغمههای اصیل جنوبی هستند.
