برترینها: این شبها حال و هوای شهر متفاوت است. از غروب که میگذرد، خیابانها کمکم رنگ مناسبت تقویمی این روزها را به خود میگیرند؛ صدای نوحه از دور شنیده میشود، ایستگاههای صلواتی یکی پس از دیگری چراغهایشان را روشن میکنند و دستههای عزاداری در کوچهها و خیابانها به حرکت درمیآیند. در روزگاری که بسیاری از مناسبات اجتماعی کمرنگ شده، محرم همچنان یکی از معدود مناسبتهایی است که میتواند آدمهای مختلف را کنار هم جمع کند. یک سرمایه اجتماعی بزرگ اگر درست مدیریت شود، میتواند به افزایش همدلی، مشارکت اجتماعی و کمک به نیازمندان منجر شود. شاید به همین دلیل باشد که بزرگان دین همواره بر رعایت حقالناس در کنار عزاداری تأکید داشتهاند.
در این مطلب چند نکته را مرور میکنیم که شاید لذت شرکت در این مراسم را دوچندان کند. با ما همراه باشید.
طبیعتا هیچکس دوست ندارد از برکت سفره نذری محروم بماند. اما گاهی مشاهده میشود که برخی افراد در یک مسیر کوتاه از چندین ایستگاه مختلف غذا یا نوشیدنی دریافت میکنند؛ رفتاری که در شرایط اقتصادی امروز چندان با روح فرهنگ نذورات سازگار نیست. بسیاری از هیئتها و ایستگاههای صلواتی با کمکهای مردمی اداره میشوند و هدف اصلی آنها خدمترسانی به عزاداران و علیالخصوص نیازمندان است. اگر هر کس به اندازه نیاز خود دریافت کند، افراد بیشتری میتوانند از این سفره بهرهمند شوند.
یکی از مسائل پرتکرار در هر سال، استقرار برخی ایستگاههای صلواتی در کوچهها و معابر کمعرض است. تجمع مردم در این نقاط، علاوه بر ایجاد ترافیک، ممکن است عبور خودروهای امدادی یا حتی رفتوآمد ساکنان محل را با مشکل مواجه کند. اتفاقا بسیاری از هیئتهای قدیمی در سالهای اخیر تلاش کردهاند تا با هماهنگی نهادهای شهری، ایستگاههای خود را به فضاهای مناسبتر منتقل کنند. این اقدام نهتنها کیفیت خدمترسانی را افزایش میدهد، بلکه موجب میشود چهره عزاداری نیز منظمتر و آبرومندتر دیده شود.
بخشی از ازدحام این شبها ناشی از حضور افرادی است که به دنبال تشریفاتند و خوانشی ظاهری از دین دارند. این موضوع گاهی حرکت دستههای عزاداری را نیز مختل میکند. پاسداشت یک مناسبت زمانی زیباتر است که هر فرد نقش مشخصی در آن داشته باشد؛ یا شرکتکننده باشد، یا متولی امر. حضورهای طولانی و بیهدف در مسیرها معمولا فقط باعث افزایش شلوغی و ایجاد مشکلات جانبی میشود.
یکی از گلایههای تکراری شهروندان در ایام محرم، انباشت لیوانهای یکبار مصرف، ظروف غذا و زبالههای پراکنده در اطراف برخی ایستگاههای صلواتی است. طبیعی است که وقتی در یک نقطه از شهر روزانه صدها یا حتی هزاران نفر پذیرایی میشوند، حجم قابل توجهی پسماند نیز تولید شود. اما همانطور که برپایی ایستگاه نیازمند برنامهریزی است، مدیریت پسماند آن نیز باید بخشی از مسئولیت برگزارکنندگان باشد. متولیان ایستگاههای صلواتی میتوانند با تعبیه سطلهای زباله در چند نقطه، استفاده از کیسههای بزرگ جمعآوری پسماند و تعیین چند نفر برای نظافت مستمر محدوده، از تبدیل شدن فضای اطراف به منظرهای نامناسب جلوگیری کنند. فراموش نکنیم که نظافت در فرهنگ ما جایگاه ویژهای دارد و زیبنده نیست مکانی که به نام بزرگان برپا شده، باعث آلودگی محیط شهری یا نارضایتی ساکنان محله شود.
یکی از سنتهایی که هنوز در برخی مناطق دیده میشود، ذبح دام در خیابان یا در مسیر حرکت دستههای عزاداری است. گرچه نیت افراد خیرخواهانه است، اما کارشناسان بهداشتی بارها نسبت به خطرات این اقدام هشدار دادهاند. بیماریهایی نظیر "تب کریمه کنگو" میتوانند از طریق تماس با خون و ترشحات دام منتقل شوند و سلامت قصابان و رهگذران را به خطر بیندازند. علاوه بر این، آلودگی محیطی ناشی از ذبح غیربهداشتی نیز مسئله مهمی است. امروز امکانات لازم برای ذبح شرعی و بهداشتی در مراکز مجاز فراهم است و میتوان بدون ایجاد خطر برای دیگران، این نذر را انجام داد. حفظ سلامت مردم نیز بخشی از همان مسئولیتی است که دین بر دوش ما گذاشته است.
در نهایت باید گفت محرم متعلق به همه مردم است. هرچه بتوانیم میان شور این ایام و رعایت حقوق شهروندان تعادل بیشتری ایجاد کنیم، تصویر زیباتری از این آیین بزرگ به نمایش خواهیم گذاشت. عزاداری برای امام حسین(ع) زمانی اثرگذارتر خواهد بود که علاوه بر رفتارهای احساسی، مسئولیتپذیری هم حاکم شود. شاید بهترین ادای احترام به این مکتب نیز همین باشد؛ اینکه در کنار سوگواری، جامعهای منظمتر بسازیم.
