حجتالاسلام حامد اهتمام در گفتگو با خبرنگار مهر در تحلیلی جامع پیرامون سازوکارهای انسجام اجتماعی در ایران، بر ضرورت حیاتی تبدیل «انرژی همبستگی زمان بحران» به «سرمایه اجتماعی نهادینه» تأکید کرد و آن را راهکاری استراتژیک برای بقای جامعه در شرایط ناامن دانست.
وی با تبیین مدلهای کلاسیک جامعهشناسی، به متمایز ساختن دو نوع آرمانی همبستگی پرداخت و اظهار کرد: در جامعهشناسی کلاسیک، همبستگی مکانیکی مبتنی بر شباهتهای فردی در جوامع سنتی و همبستگی ارگانیکی ناشی از تقسیم کار پیچیده در جوامع مدرن، دو محور اصلی تحلیل انسجام هستند. اما واقعیتهای معاصر ایران، از ظهور الگویی سوم خبر میدهد.
معاون فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان با اشاره به تجمعات گسترده و واکنشهای ملی در برابر تهدیدات خارجی، افزود: در تاریخ معاصر ایران، نوع سومی از همبستگی شکل گرفته که نه صرفاً بر پایه شباهتهای سنتی است و نه محصول تقسیم کار مدرن؛ این همبستگی بر محور تهدید خارجی مشترک و واکنش آنی به خطر بنا شده است؛ الگویی که طیفهای گوناگون اجتماعی و سیاسی را در زمانهای بحرانی بهطور موقت متحد میسازد.
ضرورت گذار از هیجان به نهادسازی
وی با نگاهی آسیبشناسانه به روند تاریخی این پدیده هشدار داد و گفت: این نوع همبستگی، علیرغم قدرت خیرهکننده در لحظات خطیر، پس از فروکش کردن تهدیدها، تمایلی به ماندگاری ندارد و جامعه به وضعیتِ پیش از بحران بازمیگردد. در شرایط ناامن فعلی و تداوم تهدیدات پیرامونی، تبدیل این انرژیِ گذرا به سرمایه اجتماعیِ پایدار، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت ملی و امنیتی برای حفظ انسجام ساختاری است.
حجتالاسلام اهتمام با ارائه راهکارهای عملیاتی برای تحقق این گذار، تصریح کرد: برای اینکه همبستگی از حالت هیجانی و فصلی خارج شود، باید از مدل کمکرسانی صرف در بحران به سمت ایجاد ساختارهای منظم و نهادینه حرکت کنیم. این گذار، نیازمند تغییر ریل از مشارکتهای غیرسازمانیافته به مشارکتهای قاعدهمند است.
اعتماد؛ خروجیِ شفافیت و قاعده
حجتالاسلام اهتمام ایجاد تشکلهای مدنی را کلید اصلی این تحول دانست و تأکید کرد: ایجاد انجمنها، خیریهها و گروههای محلی که دارای قوانین مشخص و مدیریت شفاف باشند، ستون فقرات این مسیر است. سرمایه اجتماعی در بستری از اعتماد شکل میگیرد و اعتماد نیز بدون وجود قواعد شفاف در مشارکت، ناممکن است.
وی ابراز کرد: تنها زمانی که قوانین و ساختارها شفاف باشند، افراد اطمینان مییابند که تلاشهای جمعیشان خنثی نمیشود. این اطمینان است که پویایی یک واکنش آنی و هیجانی را به یک سیستم اجتماعی زنده، مقتدر و پایدار تبدیل میکند که در بلندمدت، تضمینکننده امنیت و انسجام ملی کشور خواهد بود.
