به گزارش ایرنا، صبحی آرام و آفتابی در بندرعباس بود؛ ۱۲ تیر ۱۳۶۷. پرواز شماره ۶۵۵ هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران یک فروند ایرباس A۳۰۰ در ساعت ۱۰:۱۷ دقیقه از فرودگاه بلند شد، مقصد فرودگاه دوبی بود؛ سفری کوتاه در آسمان آبی خلیج فارس که قرار بود تنها چند ده دقیقه طول بکشد، اما به تراژدی تبدیل شد که هنوز هم پس از گذشت دههها، از آن به عنوان یکی از سنگینترین فجایع غیرنظامی در تاریخ معاصر یاد میشود.
در این پرواز، ۲۹۰ انسان حضور داشتند؛ از جمله ۶۶ کودک زیر ۱۳ سال، ۵۳ زن و دهها مسافر از ملیتهای مختلف، آنان مسافرانی عادی بودند؛ خانوادههایی که با امید، کار یا سفر، سوار بر هواپیما شده بودند و هیچ نشانی از تهدید یا درگیری نظامی در سرنوشتشان وجود نداشت، اما در همان لحظات، در آبهای خلیج فارس، ناو آمریکایی «یواساس وینسنس» به فرماندهی ناخدا ویل راجرز در حال عملیات بود؛ ناوی مجهز به پیشرفتهترین سامانههای شناسایی و راداری آن زمان.
تنشهای جنگ ایران و عراق، فضای منطقه را امنیتی کرده بود، اما پرواز ۶۵۵ در یک مسیر هوایی ثبتشده و غیرنظامی در حال اوجگیری بود.
با این حال، چند دقیقه پس از پرواز، سامانههای ناو آمریکایی هواپیمای ایرانی را بهعنوان هدف شناسایی کردند، تصمیمی که در کسری از ثانیه گرفته شد، اما پیامدهای آن تا همیشه در تاریخ ماندگار شد.
۲ موشک از ناو وینسنس شلیک شد، لحظاتی بعد، هواپیمای ایرباس در آسمان متلاشی شد و قطعات آن به همراه پیکر ۲۹۰ مسافر، در آبهای نیلگون خلیج فارس فرو ریخت، هیچ فرصتی برای اعلام خطر، تغییر مسیر یا نجات وجود نداشت، پرواز، پیش از رسیدن به مقصد، در میانه آسمان پایان یافت.
آغاز یک بحران حقوقی و سیاسی
پس از وقوع حادثه، مقامات آمریکایی اعلام کردند که این رویداد «اشتباه انسانی» بوده و هواپیما با یک جنگنده F-۱۴ ایرانی اشتباه گرفته شده است، اما این توضیح، از همان ابتدا با تردیدهای جدی روبهرو شد، چرا که پرواز در مسیر هوایی تجاری، در حال اوجگیری و فاقد هرگونه رفتار تهاجمی بود، افزون بر آن، سامانههای پیشرفته ناو وینسنس قادر به دریافت اطلاعات پرواز و مکالمات برج مراقبت بودند.
ایران بلافاصله این حادثه را نقض آشکار حقوق بینالملل و حمله به یک هواپیمای غیرنظامی دانست و خواستار تشکیل جلسه فوری شورای امنیت سازمان ملل شد.
با این حال، واکنش این نهاد بینالمللی محدود به «ابراز تأسف» و درخواست بررسی بیشتر بود؛ واکنشی که در افکار عمومی ایران و بسیاری از تحلیلگران بینالمللی، نشانهای از تبعیض ساختاری در نظام جهانی تلقی شد.
تحلیلگران نظامی معتقدند حادثه پرواز ۶۵۵ را نمیتوان صرفاً یک خطای فردی یا تاکتیکی دانست، در سالهای پایانی جنگ ایران و عراق، خلیج فارس به یکی از مهمترین مناطق درگیری غیرمستقیم قدرتهای جهانی تبدیل شده بود و حمله به کشتیهای تجاری ایران، مینگذاریها، و درگیریهای دریایی، همگی بخشی از این فضای پرتنش بودند.
در این میان، ورود مستقیم ناوگان آمریکایی به منطقه، سطح درگیری را به مرحلهای جدید رساند، بسیاری از ناظران بر این باورند که سیاست فشار حداکثری علیه ایران، در قالب عملیاتهای دریایی، زمینهساز حوادثی چون سرنگونی پرواز ۶۵۵ شد.
روایت دوگانه حقوق بشر
حادثه پرواز ۶۵۵، بار دیگر بحث «استاندارد دوگانه حقوق بشر» را در سطح بینالمللی مطرح کرد، منتقدان سیاست خارجی آمریکا این پرسش را مطرح کردند که چگونه کشوری که خود را مدافع حقوق بشر معرفی میکند، در برابر کشته شدن ۲۹۰ غیرنظامی واکنشی قاطع و پاسخگو نداشت، اما در حوادث مشابه در دیگر نقاط جهان، موضعی شدید اتخاذ میکند.
این موضوع زمانی پررنگتر شد که چند ماه پس از این حادثه، در ماجرای سقوط هواپیمای پانآمریکن در لاکربی، واکنشهای بینالمللی بسیار گستردهتر و سختگیرانهتر بود، این تفاوت برخورد، از نگاه بسیاری از تحلیلگران، نشانهای از «سیاسی بودن عدالت بینالمللی» تلقی شد.
در سالهای بعد، برخی فرماندهان سابق نظامی آمریکا و کارشناسان مستقل نیز روایت رسمی دولت آمریکا را زیر سؤال بردند، آنان تأکید کردند که تشخیص یک هواپیمای مسافربری از یک جنگنده در شرایط پروازی پرواز ۶۵۵، با توجه به امکانات راداری ناو وینسنس، امکانپذیر بوده است.
برخی گزارشها نیز نشان داد که هواپیما در مسیر هوایی ثبتشده و در حال صعود بوده و هیچ نشانهای از رفتار خصمانه از خود بروز نداده است، این اظهارات، بار دیگر موضوع «خطای غیرقابل توجیه» را به «تصمیم آگاهانه در شرایط جنگی» نزدیکتر کرد.
پیامد انسانی یک فاجعه
در میان آوارهای این حادثه، تنها ۱۷۸ پیکر از مجموع ۲۹۰ قربانی شناسایی شد، خانوادهها ماهها و سالها در انتظار بازگشت عزیزان خود بودند؛ انتظاری که برای بسیاری هرگز پایان نیافت، این فاجعه نه تنها یک حادثه نظامی، بلکه زخمی عمیق بر حافظه جمعی مردم ایران باقی گذاشت.
سالها بعد، دولت آمریکا مبلغی را به عنوان «کمک انساندوستانه» به خانواده قربانیان پرداخت کرد، بدون آنکه مسئولیت حقوقی کامل حادثه را بپذیرد، این اقدام، از سوی ایران و بسیاری از ناظران بینالمللی، ناکافی و غیرقابل قبول توصیف شد.
پرونده حقوقی این حادثه در نهادهای بینالمللی عملاً بدون صدور حکم نهایی بسته شد، اما در سطح افکار عمومی، به ویژه در ایران، همچنان باز و زنده باقی مانده است.
پروازی که فراموش نمیشود
پرواز ۶۵۵ تنها یک حادثه هوایی نبود؛ نمادی از تقابل روایتها در نظام بینالملل، شکاف در اجرای حقوق بشر، و قربانی شدن غیرنظامیان در سایه سیاست و جنگ بود.
این رویداد، همچنان به عنوان یکی از نمونههای برجسته در بحث «حقوق بشر آمریکایی» مطرح میشود و در حافظه تاریخی منطقه، جایگاهی فراموشنشدنی دارد.
دوازدهم تیر، برای بسیاری نه یک تاریخ تقویمی، بلکه یادآور لحظهای است که آسمان خلیج فارس به صحنه سقوط یک هواپیمای مسافربری و خاموش شدن ۲۹۰ زندگی بیگناه تبدیل شد؛ لحظهای که هنوز هم پرسشهای بیپاسخ بسیاری را در خود نگه داشته است.
