یادداشت مهمان: سجادمیرباقری فعال فرهنگی و رسانه: امروزه «جنگ روایتها» دیگر در اتاقهای فکر سیاسی یا بخشهای خبری تلویزیون جریان ندارد؛ این نبرد به گوشیهای هوشمند منتقل شده و دقیقاً در چند ثانیه اول اسکرول کردن اکسپلور اینستاگرام، تیکتاک یا کانالهای تلگرامی شکل میگیرد. در خط مقدم این نبرد شناختی، نسلی قرار دارد که ثانیههای زندگیاش با الگوریتمهای پیچیده گره خورده است: نوجوانان.
کافی است نگاهی به واقعیت عیان جامعه بیاندازیم؛ نوجوانی که تحت تأثیر یک چالش وایرال (فراگیر) در اینستاگرام رفتار خود را تغییر میدهد، یا با دیدن روایتهای فیلترشده و بینقص اینفلوئنسرهای اینستاگرامی دچار بحران هویت میشود؛ این واقعیتهای ملموس ما را با یک پرسش راهبردی مواجه میکند.
آیا نوجوان امروز، قربانی بیدفاع این رسانه های زرد است یا یک مخاطب فعال و هوشمند؟
واقعیت اول: نوجوان به مثابه «قربانی الگوهای پنهان»
اگر تعارف را کنار بگذاریم، بخش زیادی از زیست مجازی نوجوانان نشاندهنده یک انفعال نگرانکننده است. الگوریتمهای پلتفرمهایی مثل اینستاگرام به گونهای طراحی شدهاند که با تحلیل روانشناختی نوجوان، او را در یک «چرخه تکرار» محبوس کنند.
اتاقهای پژواک و محاصره فکری: وقتی یک نوجوان چند ویدیو با یک گرایش خاص فکری، سیاسی یا سبک زندگی را تماشا میکند، اکسپلور او تبدیل به آینهای میشود که فقط همان تفکر را بازتاب میدهد. او عملاً در یک حباب اطلاعاتی قرار میگیرد و تصور میکند «تمام دنیا» همینطور فکر میکنند.
بحران مقایسه و بلاگری: در میدان رقابت سبک زندگی، روایت عیانِ اینستاگرام، روایتِ «بینقص بودن» است. نوجوان در سن حساس هویتیابی، واقعیت معمولی زندگی خود را با روایتهای لوکس، بی عیب و نقص و فانتزی بلاگرها مقایسه میکند. نتیجه این نبرد، اضطراب، سرخوردگی و احساس عقبماندگی مزمن است.
سقوط آستانه تمرکز: ویدیوهای کوتاه ۱۵ ثانیهای (Reels و Shorts) ذائقه نوجوان را تغییر دادهاند. واقعیت تلخ این است که نسل جدید به شدت به «فستنیوزها» و تحلیلهای کپسولی و سطحی عادت کرده و حوصله یا توان خواندن یک متن تحلیلی طولانی یا بررسی ریشههای یک شایعه را ندارد.
واقعیت دوم: نوجوان به مثابه «بازیگر باهوش میدان»
اما این تمام واقعیت نیست. روی دیگر سکه به ما میگوید که این نسل را نباید دستکم گرفت. آنها تماشاگرانی منفعل نیستند، بلکه خودشان قواعد بازی دیجیتال را به بزرگترها دیکته میکنند.
زبان بومی دیجیتال (میمها و طنز): نوجوانان یاد گرفتهاند که جدیترین و پیچیدهترین رویدادهای سیاسی و اجتماعی را با زبان طنز، ساخت میم (Memes) و ویدیوهای خلاقانه به چالش بکشند. آنها با همین زبان بومی، صلبترین روایتهای رسمی را ظرف چند ساعت واسازی و بیاثر میکنند.
دسترسی موازی به حقیقت: اگر نسلهای گذشته برای فهمیدن یک خبر به یک یا دو روزنامه و شبکه تلویزیونی محدود بودند، نوجوان امروز با چند کلیک ساده، هشتگهای متضاد را رصد میکند. او یاد گرفته است که برای راستیآزمایی یک ادعا، کامنتهای یوتیوب، توییتر (X) و ردیت را زیر و رو کند.
شورش علیه کلیشهها: هرگاه حس کنند یک جریان رسانهای یا یک کمپین تبلیغاتی در حال «قالب کردن» یک روایت تصنعی به آنهاست، گارد میگیرند. رفتارهای جمعی آنها در بایکوت کردن برخی اینفلوئنسرها یا جریانهای رسانهای نشان میدهد که آنها قدرت پس زدن دارند.
نهایتاً؛ سهم ما از این ویترین چیست
واقعیت عیان کف میدان به ما میگوید نوجوان نه کاملاً قربانی است و نه کاملاً مستقل؛ او دقیقاً در مرز میان این دو ایستاده است. پلتفرمهایی مثل اینستاگرام مثل یک جریان آب خروشان هستند؛ اگر شنا بلد نباشی غرقت میکنند و اگر بلد باشی، سوارت میکنند.
چرخش این موازنه به سمت «مخاطب فعال شدن» نیاز به چند اقدام واقعی دارد، نه شعاری:
پذیرش واقعیت به جای فیلتر و انکار: نمیتوان جلوی الگوریتمهای تیکتاک و اینستاگرام را با روشهای سنتی گرفت. راهکار، ورود به زمین بازی آنهاست. رسانههای رسمی و آموزشی ما باید فرمت تولید محتوای خود را از متنهای خشک به قالبهای ویدیویی جذاب و سریع (متناسب با ذایقه نسل جدید) تغییر دهند.
آموزش تفکر شکاکانه: به جای دیکته کردن اخبار به نوجوان، باید به او یاد داد که چطور با دیدن یک ویدیو در اکسپلور، اولین سوالش این باشد: «چه کسی این را ساخته و از باور کردن این موضوع چه سودی میبرد؟»
اگر نتوانیم به نوجوان ابزار تحلیل واقعیت را بدهیم، الگوریتمهای هوش مصنوعی اینستاگرام، تیکتاک و...، این کار را برای او خواهند کرد؛ آنوقت ما نسلی خواهیم داشت که جسمش در دنیای واقعی ما نفس میکشد، اما روح و ذهنش در جبهه روایتهای بیگانه میجنگد.
