به گزارش خبرنگار کتاب ایرنا، برگزاری نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران در کنار تمام آداب و رسوم و تاثیری که برچرخه اقتصادی نشر دارد، در عین حال ممکن است روزهای سختی را برای کتابفروشان رقم بزند. با افزایش قیمت کاغذ و کتاب و در نتیجه کاهش قدرت خرید این کالای فرهنگی توسط مردم، خرید از کتابفروشیها بیش از گذشته برای ادامه حیات این حلقه نشر ضرورت پیدا کرده است.
از طرفی شکلهای مختلفی برای برگزاری نمایشگاه کتاب در کشورهای مختلف درنظر گرفته شده است. این رویداد در برخی کشورها به شکل کاملا نمایشگاهی، در برخی کشورها به شکل کاملا فروشگاهی و در تعدادی از کشورها تلفیقی از این دو دیدگاه برگزار میشود.
در ایران بعد از بیش از ۳۰ دوره از برگزاری نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، در برخی دورهها، اقداماتی برای تخصیص فروش در بخش مجازی و اختصاص بخش حضوری نمایشگاه به دیدارها، مذاکرات و تبادل حق نشر انجام شد. در این دیدگاه ناشران همراه کتابفروشان در بخش مجازی حق فروش داشتند. این روند در صورت تداوم و تکمیل میتوانست از آسیبها بکاهد اما بعد از چندی این روند متوقف شد.
درباره تاثیر برگزاری نمایشگاه کتاب بر چرخه نشر، خبرنگار ایرنا میزگردی با حضور ابراهیم کریمی رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان و مجید تیموری کتابفروش برگزار کرد. این میزگرد در دو بخش منتشر خواهد شد و در ادامه بخش نخست آن را میخوانید.
در شورای سیاستگذاری نمایشگاه کتاب خرد جمعی به نتیجه میرسد
در برگزاری این دوره نمایشگاه چقدر نظر صنف تاثیرگذار بود؟
کریمی: شورای سیاستگذاری نمایشگاه کتاب از گروهی از افراد با تجربه فرهنگی کشور تشکیل شده است، و نمایندگانی از ناشران و کتابفروشان در میان آنها حضور داشتند و در مجموع خرد جمعی است که در آنجا به نتیجه میرسد. در حوزه فرهنگی بعضی از مسائل حالت روتین و تکراری پیداکردهاست، از جمله اینکه ایام برگزاری نمایشگاه نیمه دوم اردیبهشت ماه است و امسال متاسفانه به دلیل شرایط ویژهای که داریم، برگزاری نمایشگاه حضوری مقدور نشد اما نمایشگاه به صورت مجازی برگزارشد.
به نظر شما برگزاری این نمایشگاه به شکل مجازی برای ادامه حیات ناشران مفید است؟
کریمی: باید توجه داشته باشیم که ناشر تولیدکننده کتاب و کتابفروش هم عرضهکننده کتاب به مخاطب است؛ بهتر آنکه هر کدام در رسته خودمان فعالیت کنیم و فروش کتاب را بر عهده کتابفروش بگذاریم، زیرا کتابفروش کتاب تولید شده توسط ناشر را عرضه میکند و میفروشد، به همین دلیل است که ناشر هم در برههای از سال به امر فروش میپردازد، این روند مایه رکود بازار کتابفروشان میشود و همواره کتابفروشان به این امر معترض بودند.
نمایشگاه کتاب، باید محل نمایش و عرضه کتاب باشد
یعنی معتقدید که نمایشگاه باید به شکل نمایشگاهی برگزارشود و در آن فروش انجام نشود؟ آیا میتوان چنین آرزویی داشت؟
کریمی: آرزو که بله، باید به واژگان حرمت بگذاریم نمایشگاه کتاب، باید محل نمایش و عرضه کتاب و تعاملات فرهنگی میان گروههای مختلف صنعت نشر باشد، از پدیدآورندگان، تصویرگران، نویسندگان، مولفان مترجمان، ناشران و اهالی فرهنگ در آن مذاکره و گفتوگو کنند. فروش کتاب را برعهده کتابفروش بگذاریم که در طول سال کتابهای ناشران را عرضه میکنند. به نظرم فروش کتاب توسط ناشران موجب ضرر و زیان کتابفروشان است و همواره کتابفروشان نسبت به این مساله معترض بودند.
چند دلیل برای زیانبار بودن نمایشگاه برای کتابفروشان
تاثیر نمایشگاه بر چرخه نشر را چگونه میبینید؟ آیا با دخیل کردن کتابفروشان در فروش مجازی از میزان آسیب کاسته میشود؟
تیموری: بسیار خوشحالم که ابراهیم کریمی به صراحت اعلام کرد با برگزاری نمایشگاه به صورت حضوری و مجازی به دلیل اینکه به کتابفروشان آسیب میزند، مخالف است به نظرم این مهمترین موضعگیری است که میتواند چالش را میان من به عنوان کتابفروش و رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان کمتر کند.
چند همت در نمایشگاه هزینه میشود تا این نمایشگاه به عنوان ویترین و سازه موقت برای فروش کتاب برگزار شود
از همینجا از کریمی خواهش میکنم سازوکارهایی به وزارت ارشاد و دولت پیشنهاد بدهد که در سالهای بعدی این امر محقق شود. من چند دلیل بسیار مهم دارم که میتوانیم چرخه سالم را حفظ کنیم. تقویت کتابفروشان در نهایت به نفع ناشران تمام شود.
برخی مشکلات نمایشگاه برای کتابفروشان و ناشران را بیان میکنم؛ نخستین مساله بسیار مهم، هزینه اجرایی است که دولت برای برگزاری نمایشگاه شکل حضوری و مجازی نمایشگاه متحمل میشود. یعنی چند همت در نمایشگاه هزینه میشود تا این رویداد به عنوان ویترین و سازه موقت برای فروش کتاب برگزار شود، در صورتی که ما هزار کتابفروش داریم که ویترینی دائمی برای کتاب هستند. دلیل این هزینهها اصلا معلوم نیست. البته دلیل عمده آن را در سیاستگذاریهای دولتی بیان میکنم.
نمایشگاه در سالهای اخیر اغلب به نفع ناشران کتابساز بوده است
نکته دوم، نمایشگاه در سالهای اخیر به نفع ناشران کتابساز بوده است، ما با انبوهی از ناشران کتابسازی مواجه میشویم که برخلاف ناشران اصیل که هیات تحریریه دارند، دنبال کتاب و مترجم خوب میگردند، کتاب را با نظم خوب چاپ میکنند فعالیت میکنند. ناشر کتابساز وقتی متوجه میشود، یکی از کتابهای مترجم یا ناشر فروش میرود و به پول میرسد، سریع آن را کپی میکند. پس دومین مساله این است که ناشران کتابساز بیشترین سود را از این فضا میبرند.
مساله سوم، این است که ما در دوره ۱۰ روزه که به صورت موقت یا مجازی برگزار میشود، مکش نقدینگی را از مشتری داریم، به این معنی که من به عنوان کتابفروش قبل از اینکه نمایشگاه برگزار شود و یک ماه بعد از برگزاری نمایشگاه دچار رکود فروش میشوم. به واسطه اینکه در یک بازه زمانی به دلیل تخفیفهایی که در نمایشگاه میدهند، خرید کتاب با تخفیف را انتخاب میکند و به کتابفروش مراجعه نمیکند.
مساله بعدی این است که وقتی ناشر به صورت مستقیم به مشتری نهایی تخفیف میدهد، همان مشتری وقتی وارد کتابفروشی میشود انتظار دارد که همان تخفیف را بگیرد.
چالش مشتری و کتابفروش در نتیجه ارائه تخفیف در نمایشگاه
تیموری: نظر من این است که برگزاری نمایشگاهی که در آن کتاب با تخفیف فروخته میشود، در درازمدت موجب شکلگیری انتظار تخفیف در مشتری از کتابفروش میشود. مشتری با من به عنوان کتابفروش که محل عرضه کتاب هستم، وارد چالش جدید میشود.
با برگزاری یک نمایشگاه خلل بزرگی در چرخه صنعت نشر ایجاد میکنیم که در نهایت به نفع صنف کتاب و فرهنگ نیست
مساله دیگر این است که در نتیجه مذاکره در نمایشگاهها به افرادی یارانههای جهتداری مانند بُنهای مخصوص و بُنهای تخفیف توزیع میشود، اما بُنهای در چرخه سالم فروش به نفع ناشر مصرف نمیشود، یعنی قسمتی از یارانه در این روند به هدر میرود.
این درخواست من است که اگر اتحادیه یک برنامه منسجم و درازمدت برای اصلاح نحوه برپایی فعلی نمایشگاه کتاب به شکل حضوری و مجازی داشته باشد و به دولت ارائه بدهد؛ این اقدام به نفع صنف، اتحادیه و کل چرخه است.
برگزاری این نمایشگاه به توزیعکنندگان که به کتابفروشان خدمات ارائه میدهند، آسیب میزند. ما با برگزاری یک نمایشگاه به این شکل، خلل بزرگی در چرخه صنعت نشر ایجاد میکنیم که در نهایت به نفع صنف کتاب و فرهنگ نیست.
انتخاب آگاهانه اجازه نمیدهد ناشران کتابساز وارد چرخه فروش شوند
به نظر شما نمایشگاهی که در آن فروش کتاب انجام میشود، چه تاثیری بر چرخه صنعت نشر دارد؟
تیموری: بحث ما همین است، نمایشگاه اگر جایگاه مراوده مترجمان با ناشران باشد، اگر جایگاهی برای معرفی کتابهای با کیفیت باشد، اگر جایگاهی باشد که در آن کتابفروشان با ناشران وارد مراوده شوند، بهترین حالت برگزاری را خواهد داشت. در این شرایط اتفاقی که برای کتابفروش میافتد این است که فردی که کتاب را سفارش میدهد، خودش کتاب را گزینش کرده است و این انتخاب آگاهانه اجازه نمیدهد ناشران کتابساز وارد چرخه فروش شوند. اما مخاطب وقتی در نمایشگاه مجازی مهمترین کتاب یک ناشر را جستوجو میکند، متوجه میشود که پنج ناشر دیگر هم آن کتاب را منتشر کردند و آن ناشران قیمت کتاب را ۵۰ یا ۱۰۰ هزار تومان کمتر از ناشر اصلی تعیین میکنند، زیرا نه هزینه مترجم و ویراستار را پرداخت کرده و نه چاپ کتاب کیفیت لازم را دارد، یعنی همه این هزینهها را حذف کرده، فقط میداند که کتاب ناشر معتبر، پرفروش است و آن را کپی کرده است.
ما سالهاست که درگیر موضوع کپی کتابها از طرف ناشران کتابساز هستیم و این فرصت مناسبی برای فروش است. نمایشگاه مجازی، بهشت ناشران کتابساز است و در دراز مدت به ناشران بزرگ ما هم کمکی نخواهد کرد.
ضرورت توجه به ناشرانی که در نمایشگاه کتاب شرکت نمیکنند
تا به حال مطالبات کتابفروشان برای برگزاری نمایشگاهی و حذف فروش از نمایشگاه کتاب را به مسئولان منتقل کردید؟
کریمی: من پیشنهاد درباره این مسائل را منتقل کردم. باید به این نکته توجه کنیم، چندسالی است که تعدادی از ناشران خوب ما در نمایشگاه کتاب شرکت نمیکنند، باید از آنها بپرسیم که چرا شرکت نمیکنند؟ این خیلی مهم است، اما توجهی به آن نشده و امسال هم تعدادی از ناشران پرکارِ خوبِ ما در همین نمایشگاه یعنی فروشگاه مجازی شرکت نکردند. من همچنان توصیه میکنم دلایل شرکت نکردن این ناشران را از آنها بپرسیم و آن را بررسی کارشناسی کنیم.
شما اطلاع دارید که چرا شرکت نمیکنند؟
کریمی: از خود آنها بپرسید.
شما رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان هستید ؟
کریمی: ناشرانی که کتابهای با کیفیت تولید میکنند برگزاری نمایشگاه کتاب را در کوتاهمدت به زیان کتابفروشان میدانند. نمایشگاه کتاب به چرخه عرضه و فروش کتاب در طول سال آسیب وارد میکند. مجید تیموری به این موضوع به شکل دقیق اشاره کرد.
ناشرانی که کتابهای با کیفیت تولید میکنند برگزاری نمایشگاه کتاب را در کوتاهمدت به زیان کتابفروشان میدانند
وقتی بحث تخفیفهای نامتعارف در نمایشگاه کتاب مطرح میشود، باید پرسید این اقدام چه لزومی دارد؟ مگر کالاهای دیگر تخفیف دارند که تخفیف با کتاب عجین شده است؟ این خوب نیست و کاش به سمتی برویم که کتابفروشان مانند فروشندگان قدیمی تابلو بزنند «قیمت یک کلام» و خریدار با اطمینان بیشتری از این فروشگاه خرید کند.
کاسبهای قدیم که به کیفیت کار خود ایمان داشتند، یک تابلو در مغازه خود نصب میکردند و روی آن مینوشتند، قیمت یک کلام، و خریدار با اعتماد و اطمینان بیشتر از آن فروشگاه خرید میکرد. امروزهم به همین سمت برویم، میبینم از مجموع ناشرانی که در نمایشگاه کتاب شرکت نکردند از همان گروه ناشران قدیمِ قیمت یککلام هستند.
ما در نمایشگاه حضوری سازوکاری برای کوتاه کردن دست ناشران کتابساز داریم، در نمایشگاه مجازی هم چنین توجهی میشود؟
کریمی: عملا اینطور است اما این موضوعی است که باید مسئولان وزارت فرهنگ درباره آن پاسخ دهند.
سازوکار لازم برای حذف ناشرنماها از نمایشگاه را نداریم
برای کاهش تدریجی آسیب برگزاری نمایشگاه کتابی که در آن فروش انجام میشود، چه باید کرد؟ زیرا در دورههایی متوجه شدیم که ناشران حتی به سهم کوچک کتابفروشان و فعالیت آنها در فضای مجازی هم معترض شدند؟
تیموری: به نظر من نمایشگاه سال گذشته نشان داد ما سازوکار لازم برای حذف ناشرنماها از نمایشگاه را نداریم، بعد از ۲۸ سال زحمت کشیدن و شاگردی کردن در این صنف، سال گذشته دیدم بیشتر ناشرانی که در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران شرکت کردند، کتاب ناشران دیگر را منتشر میکنند.
نمایشگاه سال گذشته نشان داد ما سازوکار لازم برای حذف ناشرنماها از نمایشگاه را نداریم
این اتفاق چند دلیل عمده دارد. ما در یک دوره کسی را داشتیم که میتوانست با ۱۸ سال سن، در یک سال ۵۰ کتاب از ۱۲ زبان زنده دنیا ترجمه کند. میخواهم بگویم مسئولی که در یک شهرستان کوچک فعال است، بررسی نمیکند که چگونه امکان دارد یک نفر بتواند در طول یکسال ۵۰ کتاب از ۱۲ زبان زنده دنیا را ترجمه کند؟
صورت مساله بسیار ساده است. تخفیفهای نامتعارف در نمایشگاههایی که در پارکها، متروها و بساط دستفروشان برگزار میشود، برای مسئولان قابل مشاهده و پیگیری است، چگونه ممکن است جلوی خودشان چنین رفتاری انجام میشود، همچنین در تخفیفهای نامتعارف در پلتفرمهای بزرگ (که از آنها نام نمیبریم زیرا میدانیم نام بردن تبعات قانونی دارد)، چگونه ممکن است یک پلتفرم، کتاب را با ۵۰ درصد تخفیف بفروشد؟ این رویکرد باعث شده، مشتری به فروشگاه من بیاید و بگوید که چرا تخفیف نمیدهید؟ آن سایت ۵۰ درصدتخفیف ارائه میدهد، زیرا کالای آن قاچاق کتاب محسوب میشود، من کتابفروش کتاب را با ۲۵ درصد تخفیف از ناشر گرفتم، چگونه میتوانم ۵۰ درصد تخفیف بدهم؟ همین افراد در متروها، پارکها، پیادهروها فعال هستند و هیچ ضوابطی برای جلوگیری از اقدامات آنها وجود ندارد.
یکی از مشکلات اساسی ما برای برگزاری نمایشگاه این است که مسئولان محترم فرهنگی ما نیاز به دادن آمار دارند، مشکل ما آمار است، هر مسئول علاقه به ارائه آمار دارد، تا چه زمانی میخواهیم آمارسازی کنیم؟ آیا آماری که ارائه میشود میتواند موجب افزایش سرانه مطالعه شود؟ برگزاری آن کارناوال، نشستن جلوی دوربین و مصاحبه دادن، تا چه زمانی باید ادامه پیدا کند؟ من از اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران میخواهم تا برای مواردی که به آن اشاره دارند به دولت راهکار ارائه کنند. ارائه آمار باید جایی به پایان برسد تا بتوانیم مانع ادامه پیدا کردن چرخه معیوب شویم.
برگزاری نمایشگاه به کتابفروشان محلی و شهرستانی بیشتر آسیب میزند
تیموری: این روزها هوش مصنوعی وارد زندگی انسان شده است، وقتی یک مترجم میبیند که کتابش به سرعت چندین بار با ترجمههای مختلف منتشر میشود، چگونه کار با کیفیت تولید خواهد کرد؟ هرکس میتواند کتابهایی را که با هوشمصنوعی ترجمه شده اند با ترجمههای با کیفیت مقایسه کند.
اگر یک مسئول یک سال اعلام کند که نمایشگاه را امسال برگزار نخواهد کرد تا ساز و کار درستی پیدا کند، دست او را میبوسم. بگویند که میخواهم سازوکار را تغییر بدهیم. اعلام کنند که میخواهند نمایشگاه را به شیوه دیگری برگزار کنند. آیا میتوانیم خواهش کنیم یک مدیر فرهنگی با جسارت یکبار به بهانه اینکه اخراج شود به بهانه اینکه با کلنگ سرش را بشکنند، یکبار جسارت این را داشته باشد و اعلام کند که نمایشگاه را برگزار نمیکنم حتی اگر مرا اخراج کنند.
مساله دیگری که پنهان ماده است این است که برگزاری نمایشگاه به کتابفروشان محلی و شهرستانی بیشتر آسیب میزند؛ به واسطه اینکه آن فروشگاه محلی با توجه به افزایش سرانه هزینههای سربار (بحث هزینههای سرباز به معنی اجاره برق اینترنت و نیروی پرسنلی است) سود کمتری نسبت به قبل خواهد داشت، و زمانی که افراد، کتاب خود را از نمایشگاه با ۲۵ درصد تخفیف بگیرند، کتابفروشان شهرستانی بیشتر از سایر کتابفروشان لطمه میبینند.
من به صراحت عرض میکنم شاید خیلی از دوستان ناراضی شوند و بگویند که برگزاری نمایشگاهها کار فرهنگی نیست! برگزاری نمایشگاهها در پارکها، روی برزنت کثیف ذلیل کردن کتاب است. چطور امکان دارد در یک پارک کتابها را روی برزنتی که ۶ ماه است شسته نشده است، با تخفیف ۵۰ درصد بفروشند؟ هیچکدام از این کتابها نمیتواند به انسانها کمک کند.
میخواهم خدمت شما عرض و از مسئولان فرهنگی خواهش کنم که دادن آمار بلای جان تمام مسئولان فرهنگی ماست و اگر روزی، بتوانیم این مشکل را حل کنیم شاید اتفاق جدیدی بیافتد.
