صبح چهارشنبه 24 تیر، مراسم گرامیداشت رهبر شهید با حضورجمعی از استادان، پژوهشگران و دانشجویان در محل مصلی الغدیر دانشگاه اصفهان برگزار شد. در این مراسم ابعاد علمی و مدیریتی رهبر شهید و نقش راهبردی ایشان در سایستگذاری، هدایت و تحقق حکمرانی علم و فناوری در کشور مورد بررسی قرار گرفت.
تفاوت حکمرانی و حکومتداری در سیره رهبر شهید
عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ابتدا با تشکر از عوامل دستاندرکار این مراسم اظهار کرد: رهبر شهید از جامعیتی کمنظیر در عرصه علم و عمل برخوردار بود. ایشان در گستره علوم اسلامی، شخصیتی صاحبنظر و متخصص به شمار میرفت و در جایگاه فقیه، مفسر، حکیم، محدث و آشنا با دیگر شاخههای علوم حوزوی، بر حوزههای مختلف دانش، از ادبیات گرفته تا سایر رشتههای مرتبط، تسلطی عمیق داشت. افزون بر این، نسبت به علوم دانشگاهی نیز دیدگاهی دقیق و تخصصی ارائه میکرد. در حوزههایی همچون فرهنگ، تمدن، سبک زندگی اسلامی و دیگر عرصههای علوم انسانی، صاحبنظر بود و در علوم پایه و مهندسی نیز ضمن شناخت دقیق نیازهای کشور، در بسیاری از موارد، ضرورتها و اولویتهای آینده را حتی پیش از طرح آنها از سوی متخصصان این حوزهها تبیین میکرد.
وی افزود: با این حال، مهمترین ویژگی ایشان را باید توانمندی ممتاز در عرصه حکمرانی دانست. آخرین منزلی که این امام مجاهد برای پیمودن باقی گذاشته بود، منزل شهادت بود و خداوند متعال این موهبت را نیز نصیب ایشان کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی بیان کرد: در این محفل، حکمرانی علم و فناوری در مکتب امام شهید را مورد بررسی قرار میدهیم. نخستین نکته، توجه به مفهوم «حکمرانی» است؛ در زبان عربی «الحاکمه» و «الحکومه» تفاوت دارد، اما گاه بهاشتباه هممعنا تلقی میشود. حکمرانی فناوری، در حقیقت به معنای حل مسئله است. اندیشمندان غربی از دهه ۱۹۸۰ میلادی تاکنون پژوهشهای گستردهای در این زمینه انجام داده و بیش از ۲۰۰ جلد کتاب با محوریت حکمرانی فناوری منتشر کردهاند؛ در حالی که درباره حکمرانی اسلامی، تنها یک اثر در کشور مالزی به چاپ رسیده است.
خسروپناه ادامه داد: مقصود از حکمرانی فناوری، تغییر وضع موجود به وضع مطلوب است؛ به این معنا که یک نظریه چگونه از مرحله اندیشه عبور کرده و در عرصه عمل و متن جامعه تحقق یابد. بسیاری از ما از آرمانها و ارزشهای والا سخن میگوییم، اما برای تحقق آنها برنامهای عملی در اختیار نداریم. هنگامی که از امام شهید سخن میگوییم، مراد آن است که ایشان ایدهها و نظریات خود در حوزه علم و فناوری را به عرصه اجرا و عمل وارد میکرد و صرفاً در جایگاه نظریهپرداز باقی نمیماند.
وی افزود: میان «نظریهپرداز» و «نظریهدان» نیز تفاوتی اساسی وجود دارد. چهبسا افرادی که نظریه را بهخوبی میشناسند، اما توانایی عینیتبخشی و پیادهسازی آن را در جامعه ندارند. از سوی دیگر، برخی مدیران صرفاً به مدیریت اداری، جلسات و امور کارتابلی محدود میشوند، اما گروهی دیگر از مدیران، افزون بر این امور، از مدیریت حکمرانانه برخوردارند و رهبر شهید از همین دسته بود. در چنین مدیریتی، فاصله میان «بایدها»، «نبایدها» و تحقق عملی آنها به حداقل میرسد.
آسیبهای عینی علم و فناوری از نگاه رهبر شهید
استادتمام فلسفه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: حکمران، برای حکمرانی صحیح، باید قدرت کشف مسائل و شناسایی آسیبها و چالشهای پیشرو را داشته باشد. رهبر شهید هرگز به گزارشهای رسمی و وضعیتی بسنده نمیکرد. ایشان بسیاری از نخبگان کشور در حوزههایی همچون نانوفناوری، هوش مصنوعی و دیگر فناوریهای نوین را با نام میشناخت و از طریق دیدار و گفتوگو با آنان، مسائل و آسیبهای واقعی این حوزهها را شناسایی میکرد.
خسروپناه ادامه داد: از نگاه ایشان، یکی از آسیبهای جدی، ضعف پژوهش در دانشگاهها بود؛ موضوعی که بارها نسبت به آن تذکر دادند و همین تذکرات زمینهساز حرکت دانشگاهها از نسل دوم به نسل سوم شد. با این حال، پس از آن، ضعف دیگری پدید آمد و آن، بسنده کردن به افزایش تعداد مقالات علمی بود. رهبر شهید معتقد بود هرچند آمار تولید مقالات علمی کشور مطلوب است، اما نسبت این تولیدات با حل مسائل واقعی جامعه و تبدیل دانش به عمل، همچنان ضعیف است و بارها بر اصلاح این روند تأکید میکرد.
وی افزود: البته برخی چنین برداشت کردهاند که رهبر شهید با اصل مقالهنویسی مخالف بوده یا از آن گلایه داشتهاند؛ در حالی که این برداشت نادرست است. ایشان همواره بر ضرورت تولید مقاله علمی تأکید داشتند، اما معتقد بودند مقاله باید هدفمند، مسئلهمحور و در مسیر حل نیازهای کشور نگاشته شود و پیوند خود را با صنعت و جامعه حفظ کند. بهعنوان نمونه، موضوعاتی همچون اختلال اوتیسم از جمله مسائلی است که نیازمند ورود پژوهشهای مسئلهمحور است. بومیسازی صنعت و فناوری نیز از موارد مورد توجه ایشان به شمار میرفت.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: از دیگر آسیبهایی که رهبر شهید نسبت به آن هشدار میداد، انجام فعالیتهای تکراری و موازیکاری در عرصه علم و فناوری بود. ایشان با توجه به هزینههای سنگین اینگونه اقدامات، همواره بر پرهیز از تکرار پژوهشها و استفاده بهینه از ظرفیتهای علمی کشور تأکید میکردند.
خسروپناه اشاره کرد: آسیب دیگر، جزیرهای عمل کردن مجموعههای علمی بود؛ اینکه هر گروه و هر مرکز علمی بهصورت مستقل و بدون همافزایی فعالیت کند. رهبر شهید بر ضرورت شبکهسازی و همکاری میان مراکز علمی تأکید داشتند و معتقد بودند فعالیتهای علمی باید در قالب شبکهای منسجم دنبال شود. برای مثال، به برکت تلاش دانشمندان کشور، فعالیتهای پراکنده حوزه کوانتوم از حالت جزیرهای خارج شد و به شبکه کوانتومی کشور تبدیل شد.
راهکارهای رهبر شهید در حکمرانی علم و فناوری
وی افزود: راهکارهایی که ایشان برای رفع این آسیبها ارائه میکردند، در حقیقت همان فرایند کامل حکمرانی علم و فناوری را تشکیل میدهد. از نگاه رهبر شهید، نخستین گام در حکمرانی، برخورداری از نظریه در حوزه علم و فناوری و سپس سیاستگذاری صحیح است. این سیاستگذاری در دو سطح معنا پیدا میکند؛ نخست سیاستهای کلان و سپس سیاستهای معطوف به اجرا.
این استاد فلسفه بیان کرد: سیاستهای کلان علم و فناوری از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام و با هدایت رهبر شهید تدوین شد. در ادامه نیز ایشان شورای عالی انقلاب فرهنگی را مأمور تدوین «نقشه جامع علمی کشور» کردند. بر اساس ارزیابی انجامشده، حدود ۶۰ درصد از اهداف و برنامههای این سند تاکنون محقق شده است. با این حال، رهبر شهید همواره بر بازنگری و بهروزرسانی نقشه جامع علمی کشور تأکید داشتند؛ زیرا مرزهای دانش همواره در حال تحول است و رشتهها و فناوریهای نوینی به عرصه علم افزوده میشود.
خسروپناه اشاره کرد: گام بعدی برای تحقق سیاستها، ایجاد ساختارهای مناسب است. رهبر شهید بر این باور بودند که در کنار وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، کشور به معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ذیل ریاستجمهوری نیز نیاز دارد. همچنین تأکید میکردند که اگر دانشگاهها محل نظریهپردازی هستند، برای تبدیل این نظریهها به فناوری و محصول، وجود پارکهای علم و فناوری ضرورتی انکارناپذیر است.
وی افزود: نخستین شخصیتی که در کشور بر ضرورت ایجاد پارکهای علم و فناوری مبادرت ورزید، امام شهید بود. افزون بر این، تولد و استمرار فعالیت جهاد دانشگاهی نیز از ثمرات هدایت و راهبری ایشان به شمار میرود. رهبر شهید همچنین بر ضرورت ایجاد «بنیاد علم» تأکید داشتند و معتقد بودند همه این ساختارها باید در ارتباطی منسجم و مکمل یکدیگر عمل کنند. در همین چارچوب، از شکلگیری جایزه بینالمللی مصطفی(ص) نیز حمایت کردند؛ جایزهای که امروز به یکی از مهمترین رویدادهای علمی جهان اسلام تبدیل شده است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: رکن چهارم در حکمرانی علم و فناوری، گفتمانسازی و راهبری است. رهبر شهید بهصورت مستمر به گفتمانسازی در این حوزه میپرداختند و شورای عالی انقلاب فرهنگی را «قرارگاه علم و فرهنگ» میدانستند و بر نقش راهبری این شورا تأکید میکردند. از همین رو، یکی از شاخصهای مهم در انتخاب رؤسای دانشگاهها را میزان اثرگذاری آنان در پیشبرد علم و فناوری و تحقق اهداف این حوزه عنوان میکردند.
خسروپناه اشاره کرد: رکن دیگر حکمرانی، اجراییسازی است. رهبر شهید معتقد بودند پیگیری در مرحله اجرا، ۹۰ درصد موفقیت هر اقدام را رقم میزند. از نگاه ایشان، تحقق این امر در گرو برخورداری از بینش استقلال علمی است؛ یعنی نخست باید باور کنیم که «ما میتوانیم».
وی افزود: در جریان تصمیمگیری درباره توسعه فناوری سلولهای بنیادی، برخی مسئولان وزارت بهداشت معتقد بودند که کشور توان ورود به این عرصه را ندارد، اما شهید کاظمی آشتیانی با اطمینان اعلام کرد که این کار شدنی است. رهبر شهید نیز با اعتماد به این جوانان، از آنان حمایت کردند. ثمره این اعتماد، شکلگیری و موفقیت پژوهشگاه رویان جهاد دانشگاهی بود؛ مجموعهای که امروز با حضور دهها بانوی دانشمند، متعهد، باحیا و باحجاب، در حال فعالیت است. امید میرود دومین پژوهشگاه رویان نیز در آینده راهاندازی شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی بیان کرد: ایشان تأکید داشتند که اگر خواهان موفقیت در عرصه اجرا هستیم، باید روحیه جهاد علمی را در کشور تقویت کنیم. رهبر شهید برای نخستینبار مفهوم جهاد را به عرصه علم و فناوری گسترش دادند و اصطلاح «جهاد علمی» را مطرح کردند. در همین چارچوب، بر پیوند دانشگاه با صنعت و جامعه، تولید درونزا، تکمیل زنجیره علم تا ثروت، مأموریتگرایی پژوهشگاهها، تقویت جایگاه زبان فارسی بهعنوان زبان علم و نیز توسعه دیپلماسی علمی تأکید داشتند. البته مقصود از دیپلماسی علمی، قطع ارتباط با سایر کشورها نبود، بلکه تعامل علمی فعال، هدفمند و عزتمندانه با جهان، مدنظر ایشان بود.
خسروپناه ادامه داد: در همین زمینه، شهید خرازی از جمله افرادی بود که نقشی مؤثر در دیپلماسی علمی ایفا کرد. وی سالها برای تأسیس یک سازمان بینالمللی علمی در ایران تلاش کرد تا بخشی از چالشهای موجود در عرصه دیپلماسی علمی برطرف شود. سرانجام با پیگیریهای ایشان، این سازمان شکل گرفت و به تصویب رسید و مسیر توسعه دیپلماسی علمی کشور ریلگذاری شد.
وی افزود: رکن دیگر حکمرانی، نظارت، ارزیابی و اثرسنجی است. از نگاه رهبر شهید، هر برنامهای باید بهصورت مستمر مورد ارزیابی قرار گیرد تا مشخص شود کشور در چه جایگاهی قرار دارد و تا چه اندازه به اهداف تعیینشده نزدیک شده است.
توجه به بنیانهای نظری علم و فناوری در مکتب رهبر شهید
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی اظهار کرد: نخستین بنیان، جایگاه علم در منظومه فکری اسلام است. امیرالمؤمنین(ع) میفرمایند: «العلم سلطان». در اندیشه غرب، بهویژه در فلسفه تجربهگرایی آمپریسم انگلستان، علم ابزاری برای قدرت تلقی میشود؛ در حالی که قرنها پیش، این حقیقت در کلام امیرالمؤمنین(ع) بیان شده است، با این تفاوت که مقصود حضرت از «سلطان بودن علم»، علم توحیدی و نافع است. از این منظر، علم زیربنا و بنیان اصلی پیشرفت جامعه به شمار میرود.
خسروپناه تصریح کرد: دومین بنیان، انسانسازی در نظام تعلیم و تربیت است. رهبر شهید بر این باور بودند که باید دانشمند و نخبهای تربیت شود که دل در گرو پیشرفت کشور خود داشته باشد؛ نه اینکه پس از سالها آموزش و پرورش در این سرزمین، جذب بیگانگان شود و در جایگاه یک شهروند درجه سه به فعالیت بپردازد.
وی افزود: سومین بنیان، توکل و توسل است. نقل شده است که شهید شهریاری هرگاه در مسیر پژوهش با بنبست علمی مواجه میشد، به نماز پناه میبرد. ابنسینا نیز چنین سیرهای داشت. این نمونهها نشان میدهد که توکل و توسل، از ارکان اساسی جهاد علمی و پیشرفت علمی در مکتب اسلامی به شمار میرود.
استادتمام فلسفه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بیان کرد: چهارمین بنیان، نسبت علم با اقتدار و امنیت است. رهبر شهید معتقد بودند اگر کشوری خواهان امنیت، حتی در حوزه دفاعی است، باید علم و فناوری را مبنای اقتدار خود قرار دهد. به اعتقاد ایشان، توان علمی و فناوری کشور در عرصههای مختلف، از جمله صنایع دفاعی، نقش تعیینکنندهای در افزایش قدرت و امنیت ملی دارد.
خسروپناه اشاره کرد: پنجمین بنیان، حرکت به سوی تحقق تمدن نوین اسلامی است؛ تمدنی که از مسیر پیشرفت علمی، تولید دانش و توسعه فناوری شکل میگیرد.
وی افزود: ششمین بنیان، هدایتگریهای مصداقی رهبر شهید در عرصههای مختلف علمی است. ایشان از دوران جوانی انس ویژهای با قرآن کریم داشتند و همواره بر مطالعه و گسترش علوم انسانی مبتنیبر قرآن تأکید میکردند. در حوزه فناوریهای نوین، از جمله سلولهای بنیادی، فناوری هستهای، هوش مصنوعی، نانوفناوری، زیستفناوری و دیگر عرصههای نوظهور، هدایت و راهبری مستمری داشتند و همواره بر ضرورت عقب نماندن کشور از مرزهای دانش تأکید میکردند.
استاد فلسفه بیان کرد: رهبر شهید بارها تصریح کردند که ایران باید در حوزه هوش مصنوعی در زمره 10 کشور برتر جهان قرار گیرد. همچنین از نخستین افرادی بودند که بر ضرورت ورود اینترنت به کشور تأکید داشتند، اما در عین حال معتقد بودند این فضا باید بومیسازی شده و تحت حکمرانی صحیح قرار گیرد.
خسروپناه خاطرنشان کرد: در مجموع، حکمرانی علم و فناوری، اقتدار علمی را به همراه دارد و اقتدار علمی نیز زمینهساز اقتدار اقتصادی، معیشتی، فرهنگی و امنیتی کشور خواهد بود. با وجود همه محدودیتها و کمبود امکانات، هر یک از ما باید جایگاه و مسئولیت خود را در این مسیر بشناسیم؛ چراکه در برابر قطرهقطره خون شهیدان مسئول هستیم. وظیفه ما حفظ وحدت و انسجام ملی است و در کنار مطالبهگری، باید از ایجاد شبهه و متهم کردن بیدلیل نیروهای جهادگر به خیانت پرهیز کنیم. محور اصلی این انسجام نیز تبعیت از رهبر کنونی است.
لازم به ذکر است در پایان این مراسم، جمعی از دانشجویان کشور عراق نیز حضور یافتند و با سردادن شعارهای «الموت للامریکا» و «الموت للاسرائیل» یاد و خاطره رهبر شهید را گرامی داشتند.
انتهای پیام
