علت میگرن ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی است
سردردهای میگرنی یکی از شایعترین اختلالات عصبی در جهان هستند که میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار میدهند. این سردردها اغلب به صورت درد شدید ضرباندار یا نبضدار در یک طرف سر ظاهر میشوند و میتوانند با علائمی مانند تهوع، استفراغ، حساسیت به نور، صدا و حتی بو همراه باشند. حملات میگرنی میتوانند از چند ساعت تا چند روز طول بکشند و زندگی روزمره افراد را مختل کنند.
میگرن نه تنها یک سردرد ساده است، بلکه یک اختلال پیچیده عصبی است که علل آن ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی و بیولوژیکی است. درک علل این سردردها برای مدیریت و پیشگیری از آنها ضروری است. در این مقاله، به بررسی علل اصلی، محرکها و عوامل خطر سردردهای میگرنی میپردازیم.
نوسانات هورمونی استروژن شایعترین علت میگرن در زنان است
هرچند علل دقیق میگرن هنوز کاملاً شناختهشده نیست، اما تحقیقات نشان میدهد که این اختلال نتیجه تعامل پیچیده بین عوامل ژنتیکی و محیطی است. میگرن اغلب به عنوان یک اختلال عصبی-عروقی توصیف میشود که در آن تغییرات در مغز و سیستم عصبی نقش کلیدی دارند.
ژنتیک یکی از مهمترین علل میگرن است. اگر یکی از اعضای خانوادهتان به میگرن مبتلا باشد، احتمال ابتلا شما به این اختلال افزایش مییابد. مطالعات ژنتیکی نشان دادهاند که جهشهای خاصی در ژنها میتوانند حساسیت مغز به محرکها را افزایش دهند. برای مثال، ژنهایی که در تنظیم سطوح سروتونین (یک انتقالدهنده عصبی) نقش دارند، اغلب در افراد مبتلا به میگرن تغییر یافتهاند. خانوادههایی که سابقه میگرن دارند، ریسک بالاتری برای انتقال این اختلال به نسلهای بعدی نشان میدهند.
میگرن با تغییرات در ساقه مغز و تعامل آن با عصب سهقلو (trigeminal nerve)، که یکی از مسیرهای اصلی درد در سر است، مرتبط است. این تغییرات میتوانند باعث التهاب و حساسیت بیش از حد اعصاب شوند. علاوه بر این، عدم تعادل در مواد شیمیایی مغز نقش مهمی ایفا میکند:
• سروتونین: این ماده شیمیایی به تنظیم درد در سیستم عصبی کمک میکند. سطوح پایین سروتونین میتواند منجر به گشاد شدن عروق خونی و ایجاد درد شود. محققان در حال بررسی نقش دقیق سروتونین در میگرن هستند.
• پپتید مرتبط با ژن کلسیتونین (CGRP): این پپتید یک پیامرسان شیمیایی است که در درد میگرنی دخیل است. سطوح بالای CGRP میتواند باعث التهاب و حساسیت عصبی شود. داروهای جدیدی مانند آنتیبادیهای ضد-CGRP برای درمان میگرن بر اساس این مکانیسم توسعه یافتهاند.
• این تغییرات شیمیایی و عصبی میتوانند بدون محرک خارجی نیز رخ دهند، اما اغلب توسط عوامل محیطی تحریک میشوند.
سابقه خانوادگی قویترین عامل علت میگرن محسوب میشود
محرکها عواملی هستند که میتوانند حمله میگرنی را شروع کنند، هرچند آنها علت اصلی نیستند، بلکه مانند سوئیچی عمل میکنند که مکانیسمهای داخلی مغز را فعال میکنند. محرکها از فردی به فرد دیگر متفاوت هستند، اما برخی از آنها بسیار رایجاند، میتوان آنها را به دستههای زیر تقسیم کرد:
تغییرات هورمونی یکی از شایعترین علل تحریک میگرن، بهویژه در زنان است. نوسان سطوح استروژن (مانند قبل یا طی قاعدگی، بارداری یا یائسگی) میتواند مسیرهای درد در مغز را فعال کند. داروهای هورمونی مانند قرصهای ضدبارداری نیز میتوانند میگرن را تشدید کنند، هرچند در برخی افراد مصرف آنها حملات را کاهش میدهد.
محیط اطراف میتواند نقش بزرگی در تحریک میگرن ایفا کند:
• نورهای روشن و صداهای بلند: حدود ۸۰ درصد افراد مبتلا به میگرن حساسیت به نور دارند. نورهای شدید (مانند خورشید یا صفحه نمایش) و صداهای بلند (مانند کنسرت یا آتشبازی) میتوانند مواد شیمیایی مغز را فعال کنند و فشار خون را افزایش دهند.
• بوهای قوی: بوهای تند مانند عطر، مواد شیمیایی تمیزکننده یا بنزین میتوانند اعصاب حسی را تحریک کنند.
• تغییرات آب و هوایی: تغییرات فشار بارومتریک طی طوفانها یا رطوبت بالا میتواند سینوسها را تحت فشار قرار دهد و میگرن را شروع کند.
• استرس: استرس کاری، خانگی یا روابط میتواند سطوح کورتیزول و سروتونین را تغییر دهد و درد را تشدید کند.
• خواب نامنظم: کمبود خواب یا خواب بیش از حد میتواند تعادل شیمیایی مغز را برهم بزند.
• کمآبی: کمبود آب باعث کوچک شدن بافتهای مغز و فشار بر اعصاب میشود، که التهاب و تغییرات هورمونی را به دنبال دارد.
• ورزش شدید: فعالیتهای شدید میتواند جریان خون به مغز را تغییر دهد، کمآبی ایجاد کند یا قند خون را پایین بیاورد.
• داروها: برخی داروها مانند گشادکنندههای عروق یا قرصهای ضدبارداری میتوانند محرک باشند.
• غذاهای خاص: الکل (بهویژه شراب)، کافئین بیش از حد، شکلات، پنیرهای کهنه، غذاهای فرآوریشده و شور میتوانند میگرن را تحریک کنند.
• افزودنیهای غذایی: آسپارتام (شیرینکننده مصنوعی) و مونوسدیم گلوتامات (MSG) در غذاهای آماده اغلب مقصر هستند.
• حذف وعدههای غذایی: پایین آمدن قند خون میتواند حمله را شروع کند.
شناسایی محرکها از طریق ثبت روزانه (journaling) ضروری است، زیرا ترکیب آنها میتواند متفاوت باشد.
علاوه بر علل و محرکها، برخی عوامل خطر احتمال ابتلا به میگرن را افزایش میدهند:
• سابقه خانوادگی: ژنتیک نقش اصلی دارد.
• سن: میگرن اغلب در نوجوانی شروع میشود و در دهه ۳۰ زندگی به اوج میرسد، سپس کاهش مییابد.
• جنسیت: زنان سه برابر بیشتر از مردان مبتلا میشوند، عمدتاً به دلیل تغییرات هورمونی.
• تغییرات هورمونی: در زنان، میگرن اغلب با چرخه قاعدگی، بارداری یا یائسگی مرتبط است.
عوارض احتمالی شامل سردردهای ناشی از مصرف بیش از حد دارو (medication overuse headaches) است، که چرخهای از درد و مصرف بیشتر ایجاد میکند.
استرس و اضطراب یکی از مهمترین محرکهای علت میگرن هستند
1. میگرن دقیقاً چیست و با سردرد معمولی چه تفاوتی دارد؟
میگرن یک اختلال عصبی پیچیده است، نه فقط سردرد. معمولاً درد ضرباندار شدید (اغلب یکطرفه)، همراه با تهوع، استفراغ، حساسیت شدید به نور، صدا یا بو دارد و ممکن است ۴ تا ۷۲ ساعت طول بکشد. سردردهای تنشی معمولی معمولاً دوطرفه، فشارنده و بدون علائم همراه شدید هستند.
2. آیا میگرن کشنده یا خطرناک است؟
خیر، میگرن به خودی خود کشنده نیست و تهدیدکننده زندگی محسوب نمیشود. اما کیفیت زندگی را به شدت کاهش میدهد و در موارد بسیار نادر (مثل میگرن همراه با اورای طولانی یا همراه با عوامل خطر عروقی) میتواند ریسک سکته مغزی را کمی افزایش دهد. اگر سردرد ناگهانی بسیار شدید (مانند رعدوبرق) یا همراه با علائم عصبی جدید (ضعف، تشنج، دوبینی) باشد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
3. میگرن درمان قطعی دارد؟
در حال حاضر درمان قطعی (ریشهکنی کامل) وجود ندارد، اما با مدیریت مناسب (داروهای پیشگیرانه، درمان حاد حمله، تغییرات سبک زندگی) میتوان تعداد و شدت حملات را به شدت کاهش داد یا حتی برای سالها بدون حمله نگه داشت.
4. میگرن با اورا چیست و چرا بعضیها اورا ندارند؟
اورا علائم عصبی موقتی (معمولاً ۵–۶۰ دقیقه) قبل یا همراه حمله است؛ مثل جرقه نور، نقاط کور، سوزنسوزن شدن دست/صورت یا مشکل صحبت کردن. حدود ۲۵–۳۰٪ بیماران میگرن اورا تجربه میکنند و بقیه بدون اورا هستند (میگرن بدون اورا شایعتر است).
5. چرا زنان بیشتر از مردان میگرن میگیرند؟
زنان ۳ برابر بیشتر مبتلا میشوند؛ عمدتاً به دلیل نوسانات هورمونی استروژن (قاعدگی، بارداری، یائسگی). بعد از یائسگی اغلب حملات کاهش مییابد.
6. بهترین راه پیشگیری از حمله میگرن چیست؟
شناسایی و اجتناب از محرکهای شخصی (با دفترچه یادداشت روزانه)، خواب منظم، هیدراتاسیون کافی (حداقل ۸ لیوان آب)، مدیریت استرس (یوگا، مدیتیشن)، وعدههای غذایی منظم و ورزش متوسط. داروهای پیشگیرانه (بتابلوکرها، توپیرامات، آنتیبادیهای ضد-CGRP) برای موارد شدید تجویز میشود.
7. آیا میگرن خاموش (بدون سردرد) وجود دارد؟
بله، به آن میگرن اورا بدون سردرد یا میگرن خاموش میگویند. فرد علائم اورا (مشکلات بینایی، بیحسی، مشکل تکلم) دارد اما سردرد شدید رخ نمیدهد یا خیلی خفیف است.
سردردهای میگرنی نتیجه ترکیبی از عوامل ژنتیکی، تغییرات عصبی-شیمیایی و محرکهای محیطی هستند. درک این علل میتواند به افراد کمک کند تا با اجتناب از محرکها (مانند مدیریت استرس، خواب منظم و رژیم غذایی مناسب) و مشاوره پزشکی، حملات را کاهش دهند. اگر علائم میگرن دارید، ثبت حملات و مراجعه به متخصص (مانند نورولوژیست) ضروری است. درمانهایی مانند داروهای پیشگیرانه، تغییرات سبک زندگی و حتی درمانهای جدید مبتنی بر CGRP میتوانند کیفیت زندگی را بهبود بخشند.
گردآوری:بخش سلامت بیتوته
