دانستن واژه‌های تخصصی هوانوردی، به‌ویژه زمانی که صحبت از امنیت آسمان کشور و پروازها در میان باشد، می‌تواند برای هر کسی اهمیت زیادی داشته باشد. یکی از این واژه‌ها که در زمان بروز تنش‌ها، تغییرات جوی شدید یا اتفاقات مهم در رسانه‌ها تکرار می‌شود، واژه «نوتام» (NOTAM) است. در این مقاله جامع، به زبانی ساده بررسی می‌کنیم که نوتام دقیقاً چیست، چه اثری بر پروازهای شما دارد و چگونه می‌توانید اخبار موثق آن را پیگیری کنید.

نوتام چیست؟

بسیاری از افراد با شنیدن این کلمه تصور می‌کنند که حتماً اتفاق ناگواری رخ داده یا خطر بزرگی در کمین است؛ اما در واقعیت، نوتام یک ابزار ارتباطی بسیار استاندارد، روزمره و حیاتی در صنعت هوانوردی است که هدف اصلی آن حفظ امنیت شما و مسافران است. نوتام (NOTAM) مخفف عبارت Notice to Air Missions (پیش‌تر Notice to Airmen) و به معنای «اعلامیه به هوانوردان» یا «هشدار هوایی» است.

برای درک بهتر این مفهوم، رانندگی در جاده را تصور کنید. در این شرایط، تابلوهای کنار جاده یا برنامه‌های مسیریاب هشدارهایی مانند «پنج کیلومتر جلوتر کارگران مشغول کارند»، «تونل مسدود است» یا «خطر ریزش کوه» را به شما نمایش می‌دهند. نوتام نیز دقیقاً همین کار را در آسمان برای خلبانان، کنترلرهای ترافیک هوایی و شرکت‌های هواپیمایی انجام می‌دهد.

نوتام‌ها پیام‌های متنی کوتاهی هستند که اطلاعات فوری، موقت و حیاتی که پیش از پرواز یا حین پرواز باید دانسته شود را مخابره می‌کنند. این پیام‌ها می‌توانند شامل موارد بسیار ساده‌ای مانند «خاموش بودن چراغ یک باند فرودگاه کوچک» تا موارد مهم‌تری مانند «بسته شدن موقت بخشی از حریم هوایی به دلیل رزمایش نظامی» باشند.

بنابراین، صدور نوتام لزوماً به معنای جنگ یا بحران نیست؛ بلکه پویایی و هوشیاری سیستم امنیت پرواز را نشان می‌دهد. روزانه ده‌ها هزار نوتام در سراسر جهان صادر می‌شود تا پروازها با بالاترین سطح ایمنی انجام شوند.

اعلام نوتام توسط چه کسانی انجام می‌شود؟

در هر کشور، یک مرجع قانونی و رسمی برای مدیریت هوانوردی غیرنظامی وجود دارد. در ایران، این مسئولیت بر عهده سازمان هواپیمایی کشوری و شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران است.

روند کار به این صورت است:

• درخواست‌کنندگان: مراجع مختلفی مانند مدیران فرودگاه‌ها، سازمان هواشناسی، نهادهای نظامی (ارتش یا سپاه پاسداران در صورت نیاز به رزمایش یا شلیک آزمایشی) و یا بخش‌های تعمیر و نگهداری، اطلاعات و محدودیت‌های مورد نظر خود را به مرکز اطلاعات هوانوردی ارسال می‌کنند.
• تأیید و صدور: مرکز اطلاعات هوانوردی (Aeronautical Information Service - AIS) که زیر نظر شرکت فرودگاه‌ها فعالیت می‌کند، این اطلاعات را بررسی، در قالب استانداردهای بین‌المللی کدگذاری و سپس در شبکه جهانی هوانوردی (AFTN) منتشر می‌کند. از این لحظه به بعد، تمامی خلبانان در سراسر جهان که قصد ورود به آسمان ایران را داشته باشند، این پیام را روی سیستم‌های خود دریافت می‌کنند.

اثرات اعلام نوتام بر پروازهای داخلی و خارجی و آسمان کشور

اثر یک نوتام به محتوای آن بستگی دارد. گاهی یک نوتام هیچ اثری بر پرواز مسافر عادی ندارد، اما گاهی می‌تواند برنامه سفرها را به کلی تغییر دهد. به ‌طورکلی، اثرات نوتام بر پروازهای داخلی و خارجی شامل موارد زیر می‌شود:

• تغییر مسیر پروازی (Rerouting): اگر نوتام اعلام کند که یک مسیر هوایی خاص مسدود است (مثلاً به دلیل شرایط جوی خطرناک یا رزمایش)، شرکت‌های هواپیمایی موظف هستند مسیر جایگزینی برای رسیدن به مقصد انتخاب کنند. این کار ممکن است باعث شود زمان پرواز شما کمی طولانی‌تر شود.
• تأخیر در پرواز (Delay): اگر نوتام مربوط به محدودیت‌های موقت فرودگاه مبدأ یا مقصد باشد (مانند بسته شدن موقت باند برای برف‌روبی)، پروازها تا زمان رفع مشکل و لغو نوتام با تأخیر مواجه می‌شوند.

• لغو پرواز (Cancellation): در صورتی که نوتام حامل پیامی مبنی بر بسته شدن کامل یک فرودگاه یا حریم هوایی برای مدت طولانی باشد و امکان استفاده از مسیر یا فرودگاه جایگزین وجود نداشته باشد، پروازها لغو خواهند شد.
• تغییر ارتفاع: گاهی نوتام‌ها فقط محدوده ارتفاعی خاصی را ممنوع می‌کنند. در این حالت، هواپیما از همان مسیر همیشگی اما در ارتفاعی بالاتر یا پایین‌تر عبور می‌کند که مسافر متوجه آن نخواهد شد.

اگر نوتام صادر نشود چه می‌شود؟

اگر سیستم نوتام وجود نداشت یا به درستی کار نمی‌کرد، عواقب فاجعه‌باری در انتظار صنعت هوانوردی بود. در فهرست زیر به برخی از عواقب عدم صدور نوتام اشاره می‌کنیم:

1. برخورد هوایی: خلبانان از مسیر پروازی پهپادها، مانورهای نظامی یا هواپیماهای در حال پرواز مطلع نمی‌شدند و خطر برخورد به شدت افزایش می‌یافت.
2. سوانح فرودگاهی: هواپیمایی ممکن بود روی باندی فرود بیاید که درحال تعمیر است یا تجهیزات راهبری آن از کار افتاده است.
3. ورود به مناطق خطرناک: خلبانان بدون اطلاع قبلی وارد توده‌های خاکستر آتشفشانی (که موتور هواپیما را از کار می‌اندازد) یا طوفان‌های شدید پیش‌بینی نشده می‌شدند.

چگونه از نوتام در ایران اطلاع پیدا کنیم؟

نوتام‌های خام پر از کدها و اصطلاحات تخصصی انگلیسی هستند که خواندن آنها برای افراد عادی و مسافران بسیار دشوار است. برای شهروندی که نگران وضعیت پرواز خود یا آسمان کشور است، بهترین راه‌ها برای دریافت اطلاعات موثق به شرح زیر است:

1. وب‌سایت اطلاع‌رسانی هوانوردی: مهم‌ترین مرجع که فهرستی از نوتام‌های معتبر را ارائه می‌کند، وب‌سایت اطلاع رسانی هوانوردی به آدرس ais.airport.ir است. برای دسترسی به این داده‌ها که البته نسبتاً تخصصی هستند، از صفحه اصلی باید وارد بخش «Airspace Safety and Security Warning» شوید.
2. پورتال رسمی سازمان هواپیمایی کشوری (caa.gov.ir): این سازمان در زمان بروز شرایط خاص که منجر به تغییرات گسترده در پروازها می‌شود، اطلاعیه‌های رسمی و به زبان ساده برای عموم مردم صادر می‌کند.
3. وب‌سایت یا اطلاعات پرواز فرودگاه‌ها: سایت فرودگاه مبدأ و مقصد خود را چک کنید. اطلاعات پرواز (مانند سایت فرودگاه مهرآباد یا امام خمینی) دقیق‌ترین وضعیت تأخیر یا لغو پروازها را که ناشی از نوتام‌های عملیاتی است، نشان می‌دهند.
4. پیامک‌ها و پشتیبانی ایرلاین‌ها: شرکت‌های هواپیمایی موظف هستند به محض دریافت نوتام‌های اثرگذار بر پرواز، مسافران خود را از طریق پیامک مطلع کنند. تماس با پشتیبانی ایرلاینی که از آن بلیت خریده‌اید، مطمئن‌ترین راه است.
5. خبرگزاری‌های رسمی و معتبر: در شرایط حساس ملی یا منطقه‌ای، خبرگزاری‌های رسمی کشور اطلاعیه‌های مهم مربوط به بسته شدن یا باز شدن حریم هوایی را به نقل از سازمان هواپیمایی منتشر می‌کنند. از اعتماد به شایعات شبکه‌های اجتماعی که با تیترهای زرد ایجاد رعب و وحشت می‌کنند، اکیداً خودداری کنید.

فرق نوتام و کلیر شدن آسمان

یکی از اشتباهات رایج در رسانه‌ها و میان عموم مردم، دانستن تفاوت بین «نوتام» و «کلیر شدن آسمان» (Clear Airspace) است. درک تفاوت این دو می‌تواند به کاهش نگرانی‌ها کمک کند.

همان‌طور که گفتیم، نوتام (NOTAM) صرفاً یک «پیام» یا «ابزار اطلاع‌رسانی» است. محتوای این پیام می‌تواند یک هشدار کوچک (مثل خرابی یک چراغ) یا یک هشدار بزرگ باشد. اما کلیر شدن آسمان، یک اصطلاح غیررسمی اما رایج در میان مردم است که به حالت «ممنوعیت کامل پروازهای مسافربری و غیرنظامی در کل یا بخش بزرگی از آسمان یک کشور» اشاره دارد. این وضعیت معمولاً در زمان جنگ، حملات موشکی، یا تهدیدات امنیتی بسیار سطح بالا رخ می‌دهد.

وقتی مقامات تصمیم می‌گیرند آسمان را «کلیر» کنند، این تصمیم را از طریق صدور یک «نوتام» بسیار مهم و فوری به همه خطوط هوایی اعلام می‌کنند. پس نوتام نامه یا پیامی است که خبر کلیر شدن آسمان را مخابره می‌کند، اما هر نوتامی به معنای کلیر شدن آسمان نیست.

انواع مختلف نوتام (NOTAM) چیست؟

نوتام‌ها براساس گستره جغرافیایی و نوع اطلاعاتی که منتقل می‌کنند، در سیستم‌های بین‌المللی و هوانوردی به چند دسته طبقه‌بندی می‌شوند:

NOTAM-D (Distance)

این نوع نوتام اطلاعاتی را در بر می‌گیرد که برای پروازهای دوربرد و خارج از منطقه فرودگاهی محلی اهمیت دارد. مثلاً بسته شدن یک باند پروازی اصلی، از کار افتادن رادارهای مسیر یا قطع شدن ارتباطات رادیویی در یک محدوده وسیع در این دسته قرار می‌گیرند. این اطلاعات برای تمام هواپیماهایی که در طول مسیر خود از آن منطقه عبور می‌کنند حیاتی است.

FDC NOTAM (Flight Data Center)

نوتام‌های FDC توسط مرکز داده‌های پروازی صادر می‌شوند و بیشتر ماهیت نظارتی و قانونی دارند. تغییر در نقشه‌ها و دستورالعمل‌های تقرب (نزدیک شدن به فرودگاه)، تغییر در قوانین پرواز با دستگاه (IFR) و از همه مهم‌تر، محدودیت‌های موقت پروازی (TFR) در این دسته قرار می‌گیرند. محدودیت‌های امنیتی بر فراز مکان‌های خاص (مثل حضور مقامات بلندپایه یا رویدادهای بزرگ) با این نوتام اعلام می‌شوند.

NOTAM-L (Local NOTAM)

نوتام محلی شامل اطلاعاتی است که فقط برای خلبانانی که در همان فرودگاه یا مناطق بسیار نزدیک به آن پرواز می‌کنند اهمیت دارد.

به‌عنوان‌مثال، در حال تعمیر بودن مسیر حرکت هواپیما روی زمین، حضور پرندگان در اطراف باند یا خاموش بودن چراغ‌های یک مانع ساختمانی نزدیک فرودگاه از جمله مواردی هستند که با این نوع ارسال می‌شوند. همچنین در بسیاری از سیستم‌های مدرن، این دسته با NOTAM-D ادغام شده است تا دسترسی به اطلاعات یکپارچه‌تر شود.

NOTAM-S (Special Notice)

این دسته که گاهی با نام SNOWTAM نیز شناخته می‌شود، هشدارها و اطلاعیه‌های ویژه را صادر می‌کند. بارزترین مثال آن، گزارش‌های دقیق از میزان برف، یخ، گل و لای یا آب ایستاده روی باند فرودگاه است که برای محاسبه مسافت ترمز هواپیما توسط خلبان به شدت حیاتی است.

NOTAM-P (Preliminary)

این نوع نوتام معمولاً به عنوان یک اطلاعیه مقدماتی یا پیش‌نویس برای تغییرات دائمی که قرار است به زودی در کتابچه‌های راهنمای هوانوردی (AIP) چاپ شوند، صادر می‌گردد. هدف آن این است که خلبانان قبل از انتشار رسمی کتابچه‌های جدید، از تغییرات دائمی پیش‌رو مطلع باشند.

Digital NOTAM

با پیشرفت تکنولوژی، نوتام‌های سنتی که فقط متن ساده (و گاهی نامفهوم) بودند، جای خود را به نوتام‌های دیجیتال داده‌اند.

این نوتام‌ها توسط کامپیوترها قابل خواندن و پردازش هستند. به این معنا که سیستم ناوبری هواپیما یا آی‌پدِ خلبان می‌تواند این نوتام را دریافت کرده و به صورت گرافیکی به عنوان یک نقطه قرمز رنگ یا یک خط مسدود روی نقشه دیجیتال پرواز نمایش دهد، که درک آن بسیار سریع‌تر و دقیق‌تر از خواندن متن است.

ساختار پیام نوتام به همراه نمونه متن

نوتام‌های سنتی و استاندارد با فرمت و کدهای خاصی نوشته می‌شوند تا در سراسر جهان و برای همه خلبانان (بدون توجه به زبان مادری آنها) به‌طور یکسان قابل فهم باشند و حجم اینترنت کمی برای مخابره اشغال کنند.

یک پیام نوتام معمولاً شامل بخش‌های زیر است:

1. Q-Code: کدی که نوع خطر یا محدودیت را مشخص می‌کند.
2. A (فرودگاه/منطقه): کد چهار حروفی ایکائو (ICAO) برای فرودگاه یا حریم هوایی مربوطه.
3. B (زمان شروع): تاریخ و ساعت دقیق شروع اعتبار نوتام به وقت گرینویچ (UTC).
4. C (زمان پایان): تاریخ و ساعت دقیق پایان اعتبار نوتام.
5. E (متن پیام): توضیح دقیق وضعیت به صورت متن مخفف شده.

نمونه یک متن نوتام به این صورت است:

A1234/26 NOTAMN
Q) OIIX/QMRLC/IV/NBO/A/000/999/3541N05118E005
A) OIII 
B) 2602210800 
C) 2602211200
E) RWY 29L/11R CLSD DUE TO WIP.

A1234/26 NOTAMN
Q) OIIX/QMRLC/IV/NBO/A/000/999/3541N05118E005
A) OIII 
B) 2602210800 
C) 2602211200
E) RWY 29L/11R CLSD DUE TO WIP.

و این پیغام به صورت زیر ترجمه می‌شود:

• A) OIII: این پیام مربوط به فرودگاه مهرآباد تهران است (کد OIII).
• B & C: این محدودیت از ۲۱ فوریه ۲۰۲۶ ساعت ۰۸:۰۰ به وقت گرینویچ شروع شده و تا ساعت ۱۲:۰۰ همان روز ادامه دارد.
• E) RWY 29L/11R CLSD DUE TO WIP: باند پروازی شماره ۲۹ چپ / ۱۱ راست، به دلیل انجام عملیات عمرانی مسدود است.

سوالات متداول