به گزارش ایرنا، حجتالاسلام و المسلمین هادی سروش روز دوشنبه در نشست علمی «تحجر و تقدس در نظام فکری و رفتاری امام خمینی» به مناسبت سالگرد ارتحال امام راحل با موضوع «تحجر و تقدس در نظام فکری و رفتاری امام خمینی» با اشاره به اهمیت بازخوانی اندیشه امام در مواجهه با تحجر و تقدسسازی، اظهار کرد: ایشان در «منشور روحانیت» تصریح میکنند که پرونده جریان تحجر همچنان باز است و باز خواهد ماند؛ زیرا این جریان با گذر زمان از میان نمیرود، بلکه ممکن است رنگ و شکل عوض کند، از همین رو، شناسایی چهرههای جدید تحجر یکی از وظایف جدی حوزههای علمیه است.
وی افزود: موضوع تحجر، یک بحث صرفاً تاریخی یا نظری نیست، بلکه مسئلهای زنده و مبتلابه امروز جامعه و حوزه است. نظام اسلامی از دو سو در معرض آسیب قرار دارد؛ از یک سو ممکن است برای حکومت و نهادهای آن چنان تقدسسازی شود که هیچکس حق نقد، پرسش و بررسی نداشته باشد و از سوی دیگر ممکن است عدهای بگویند وضع موجود تغییرناپذیر است و امکان اصلاح در هیچ سطحی وجود ندارد، این ۲ نگاه، با اندیشه امام خمینی فاصله دارد.
تقدس ذاتی تنها از آنِ خداوند است
این مدرس حوزه علمیه قم با تبیین مفهوم «تقدس» گفت: تقدس در معنای لغوی، به پاکی، بیعیب بودن و شایستگی احترام اشاره دارد. در نگاه توحیدی، چنین معنایی بهصورت ذاتی و مطلق، تنها درباره ذات باریتعالی صادق است. امیرالمؤمنین علی(ع) در عهدنامه مالک اشتر میفرمایند: مبادا خود را در عظمت و جبروت، همسنگ خداوند قرار دهی.
سروش با اشاره به آیات قرآن کریم ادامه داد: قرآن نسبت به حریم ربوبیت الهی بسیار حساس است و انسانها را از قرار دادن همتا برای خداوند نهی میکند؛ چنانکه در آیه ۲۲ سوره بقره آمدهاست: فلاتجعلوا لله أنداداً، همچنین قرآن با کسانی که دین را ابزار بازی و تمایل به جبت و طاغوت قرار میدهند، برخوردی جدی دارد.
وی با اشاره به دیدگاه شهید مطهری درباره کاربرد واژه «مقدس» گفت: ایشان در یادداشتهای خود تصریح میکند که واژه مقدس در اصل مربوط به قدوس مطلق، یعنی ذات باریتعالی است و بعدها در موارد دیگر نیز به کار رفته است. البته مشتقات ماده «قدس» در روایات درباره جامعه نیز به کار رفته است؛ برای نمونه در روایت معروف نبوی آمده است: «لن تُقدَّس أمة لا یؤخذ للضعیف فیها حقه من القوی غیر متتعتع»؛ یعنی امتی به پاکی و قداست نمیرسد مگر آنکه ضعیف بتواند حق خود را بدون ترس و دشواری از قوی بگیرد.
حکومت در اندیشه امام، ابزار اجرای عدالت است
سروش با بیان اینکه امام خمینی را باید هم بهعنوان عارف و هم بهعنوان فقیه شناخت، گفت: در آثار عرفانی امام، حقیقت مطلق و قدوسیت حقیقی تنها از آنِ خداوند است و سایر موجودات، در نسبت با آن حقیقت، رقیقه و مرتبهای نازلتر از حقیقت مطلق به شمار میآیند. بنابراین، اگر از تقدس امور دیگر سخن گفته شود، این تقدس ذاتی نیست، بلکه اعتباری و وابسته به شرایط است.
وی افزود: در نگاه فقهی امام نیز حکومت اسلامی برای اجرای قانون الهی و بسط عدالت شکل میگیرد. امام خمینی در کتاب «البیع» بر این موضوع تاکید میکند، بنابراین اگر عدالت از حکومت گرفته شود، دیگر نمیتوان آن را به معنای حقیقی، حکومت اسلامی دانست.
این مدرس حوزه علمیه قم با اشاره به برخی عبارات امام راحل در صحیفه نور اظهار کرد: امام در جلد یازدهم صحیفه، از مشاهده گریه، شکایت و التماس مردم اظهار خستگی میکنند و تأکید دارند که قوانین اسلام باید در همه جا اجرا شود. این سخنان نشان میدهد که از نگاه امام، حکومت و نهادهای حکومتی مصون از نقد و اصلاح نیستند و مشروعیت عملی آنها به رعایت حقوق مردم و اجرای عدالت وابسته است.
سروش ادامه داد: امام خمینی(س) در جلد پنجم صحیفه، صفحه ۴۹، تصریح میکنند: «هر فردی از افراد ملت حق دارد که مستقیماً در برابر سایرین، زمامدار مسلمین را استیضاح کند و به او انتقاد کند و او باید جواب قانعکننده بدهد.» چنین عبارتی با هرگونه تقدسسازی لایتغیر از حکومت و نهادهای آن ناسازگار است.
وی تأکید کرد: اگر برای یک نظام یا نهاد حکومتی عنوان «مقدس» به کار برده میشود، باید لوازم آن نیز روشن باشد. تقدس به معنای بیعیب بودن و منع نقد، نه با مبانی عرفانی امام سازگار است، نه با فقه سیاسی ایشان و نه با سخنان صریح ایشان درباره حق نقد مردم نسبت به زمامداران.
این مدرس حوزه گفت: خطر آنجاست که تقدسسازی به حریمی تبدیل شود که کسی اجازه نزدیک شدن، پرسیدن و نقد کردن نداشته باشد. در حالی که امام خمینی(س) حکومت را در معرض پرسش، نقد و پاسخگویی میدانستند.
تحجر در ظاهر دینداری متوقف نمیشود
سروش در بخش دیگری از سخنان خود با تبیین نسبت «تحجر» و «تقدس» گفت: تحجر و تقدس، از نظر مفهومی، نسبت عموم و خصوص منوجه دارند؛ یعنی ممکن است در نقطهای با هم جمع شوند. گاهی فرد یا جریانی، ظاهری مقدسمآبانه دارد، اما گرفتار تحجر است. نمونه تاریخی این مسئله، خوارج بودند که در عبادت و ظواهر دینی افراط میکردند، اما گرفتار جهل، تنگنظری و خشونت شدند.
وی با اشاره به روایت امام باقر(ع) درباره خوارج افزود: خوارج پیش از آنکه به جامعه آسیب بزنند، بر خود سخت گرفتند و خود را گرفتار جهل و تنگنظری کردند. بنابراین، ظاهر عبادی و دیندارانه، لزوماً نشانه فهم درست دین نیست.
این مدرس و محقق حوزه علمیه قم با اشاره به ویژگیهای جریان متحجر گفت: تعصب، ستیزهجویی، توجه به پوسته دین و غفلت از محتوای دین از شاخصههای تاریخی تحجر است. اما در روزگار ما باید به این ویژگیها دو خصوصیت دیگر نیز افزود: نخست، قدرتطلبی و دوم، نپذیرفتن واقعیتهای اجتماعی. متحجران امروز ممکن است با قدرت آشتی کنند، به دنبال تسلط بر ساختارها باشند و در عین حال، واقعیات جامعه و نیازهای زمان را انکار کنند.
امام با تحجر هم در نظر و هم در عمل مواجه شد
سروش با بیان اینکه امام خمینی(س) تنها در مقام نظری با تحجر مقابله نکرد، گفت: امام در عمل نیز هزینه مبارزه با تحجر را پرداخت. آغاز درسهای فلسفه و عرفان در حوزه علمیه و ایستادگی در برابر مخالفتهای مقدسمآبان، نمونهای از مواجهه عملی امام با تحجر بود. ایشان هم در مقام اثبات و عمل و هم در مقام تئوری و اندیشه، با جریان تحجر مقابله کردند.
وی با اشاره به جایگاه مردم در اندیشه امام خمینی(س) افزود: در نظام فکری امام، مردم جایگاهی روشن، جدی و انکارناپذیر دارند. نمیتوان اندیشه امام را خواند و جایگاه مردم، رفاه عمومی و حقوق ملت را نادیده گرفت.
مدرس حوزه علمیه قم گفت: امام در جلد ششم صحیفه، صفحه ۵۲۵، تأکید میکنند که «همه اقشار در جمهوری اسلامی باید در رفاه باشند.» این عبارت نشان میدهد که نسخهپیچی زهد اجباری برای مردم و بیاعتنایی به رفاه عمومی، با نگاه امام سازگار نیست.
تمدن جدید در نگاه امام باید مورد توجه مجتهدان باشد
سروش در ادامه، به نامه امام خمینی(س) درباره مسئله شطرنج و موضوعات مستحدثه اشاره کرد و گفت: یکی از تعابیر بسیار مهم امام در آن نامه، تعبیر «تمدن جدید» است. امام از مجتهدان میخواهند که تمدن جدید را ببینند و در اجتهاد خود مورد توجه قرار دهند. در همان نامه، امام به موضوعاتی مانند ترافیک، محیطزیست، ابزارهای جنگی و مسائل جدید اجتماعی اشاره میکنند.
وی تأکید کرد: بر اساس مبنا و اندیشه امام خمینی(س)، کسی که با تمدن جدید سر سازش نداشته باشد و بخواهد درهای کشور را از نظر رسانهای، علمی، اقتصادی، نظامی و اجتماعی به روی واقعیتهای جهان ببندد، گرفتار تحجر است. اجتهاد در اندیشه امام، نمیتواند نسبت به مقتضیات زمان و واقعیتهای تمدن جدید بیتفاوت باشد.
اسلام در نگاه امام با تحمیل مخالف است
این مدرس حوزه علمیه قم با اشاره به نگاه امام خمینی(س) درباره نسبت اسلام با جهان و دیگران گفت: امام در جلد یازدهم صحیفه، صفحه ۱۵، میفرمایند: «هرگز نمیخواهیم ارزشهای اسلامی را بر غرب تحمیل کنیم. به هیچکس و هیچجا اسلام تحمیل نمیشود. اسلام با تحمیل مخالف است. ما فقط اسلام را ارائه میکنیم.»
سروش افزود: این سخن امام نشان میدهد که منطق ایشان، منطق ارائه، گفتوگو و اقناع است، نه تحمیل. از همین رو، جریانهایی که با ادبیات خشونت، حذف، تحمیل و بیاعتنایی به حقوق انسانها سخن میگویند، نمیتوانند خود را ادامهدهنده تفکر امام معرفی کنند.
وی گفت: بازخوانی اندیشه امام خمینی(س) در موضوع تحجر و تقدس نشان میدهد که امام با تقدسسازیِ مانع نقد، با تحجرِ بیاعتنا به زمان و مردم، و با دینداریِ فاقد عدالت و عقلانیت مخالف بود. پرونده تحجر همچنان باز است و شناخت چهرههای جدید آن، مسئولیتی مهم برای حوزههای علمیه و نخبگان دینی است.
