به گزارش ایرنا، به گمان بسیاری، پسماند و زبالهای که روزانه به قلب جنگلهای هیرکانی منتقل و دپو میشود، بحران محیطزیستی شماره یک مازندران به حساب میآید؛ شاید به این خاطر که حجم زباله و تضاد دپوی دوریختنیهای متعفن در فضای جنگل، قابل چشمپوشی نیست. با این وجود، به زعم بسیاری از کارشناسان، این فاضلاب خانگی است که بیسروصدا به منابع آبی نفوذ کرده و به لحاظ پیامدهای محیطزیستی و سلامت عمومی، آثار به مراتب گستردهتری بر جای میگذارد؛ بحرانی خاموش که سالهاست شیره جان اکوسیستم شکننده خزر و محیطزیست منطقه را میمکد.
در این میان، شرایط جغرافیایی متمایز شهرهایی مثل تنکابن و عباسآباد و بهویژه رامسر، ماجرا را ابعاد بغرنجتری میدهد. جایی که فاصله کوه و دریا در نزدیکترین حالت خود قرار دارد و نوع خاک و بالا بودن سطح ایستابی، باعث شده است تا منابع آبی میزبان دائمی انواع آلایندهها باشد؛ موضوعی که بارها از سوی منابع رسمی تایید شده است: آلودگی منابع آبی به فاضلاب انسانی.
از سوی دیگر، برای شهرهای گفته شده حدود ۱۵ تا ۲۰ سال پیش مطالعات فاز اول برای احداث شبکه جمعآوری فاضلاب انجام شده؛ حتی رامسریها در سال ۱۳۹۶ در نزدیکترین فاصله برای داشتن این زیرساخت حیاتی قرار گرفتند؛ اما به دلیل اعتراضهای مردمی پیرامون جانمایی تأسیسات، طرح مسکوت ماند و اعتبار کلانی که از بانک توسعه اسلامی تخصیص یافته بود، در کمال ناباوری برگشت خورد.
طی سالهای گذشته، بحران پساب و فاضلاب خانگی در میان اولویتهای دولت و نهادهای متولی قرار نداشت؛ تا اینکه با روی کار آمدن دولت چهاردهم، مدیریت پسماند و پساب در اولویت جدی قرار گرفت. استاندار مازندران اخیراً تأکید کرد که پس از ساماندهی پسماند استان، دولت گام دوم نجات محیطزیست این خطه را با اختصاص ۸ همت اعتبار برای ساماندهی فاضلاب کلید زده است؛ رقمی قابل توجه که میتوان به رهایی از این چالش مزمن خوشبین بود.
در همین ارتباط، معاون برنامهریزی آب و فاضلاب مازندران در اظهارنظری با اشاره به ظرفیت «ماده ۵۶ قانون الحاق» برای تأمین مالی پروژهها، اعلام کرد که با حمایت استاندار، مجوز اولیه ۵۰۰ میلیارد تومانی برای پروژه فاضلاب تنکابن اخذ شده است. وی تأکید کرد چنانچه مشکل تملک زمین در رامسر رفع شود، مجوز استفاده از تسهیلات ماده ۵۶ برای این شهرستان نیز دریافت شده و عملیات اجرایی تصفیهخانه و شبکه جمعآوری همزمان آغاز خواهد شد.
اما کارشناسان، بخش چالشبرانگیز ماجرا را درست در همین نقطه میبینند. تجربه نشان داده است که در غرب مازندران، زمین کیمیاست. اصرار بر مدلهای تصفیهخانه متمرکز که نیازمند اراضی وسیع و تملکهای جنجالی است، ممکن است بار دیگر پروژه را به سوی اعتراضهای مردمی ببرد. از این رو، صاحبنظران معتقدند برای بافتهای شهری متراکمی مثل رامسر، سیستمهای لوکال یا محلی، تنها نسخه نجاتبخش است و کارایی بیشتری دارد؛ سیستمهایی که نه نیاز به زمینهای بزرگ دارند و نه به اندازه مدل متمرکز حساسیتهای اجتماعی برمیانگیزند.
درسهای گذشته و ضرورت مطالعات کارشناسی
در همین ارتباط یک کارشناس و طراح تصفیهخانههای صنعتی و بهداشتی پیرامون الزامات و معیارهای اجرایی طرحهای شبکه جمعآوری فاضلاب شهری، بهویژه در شهرهای شمالی، این موضوع را بسیار حساس دانست و گفت: اجرای چنین طرحهایی پیش از آغاز عملیات اجرایی، مستلزم توجه به چند عامل تعیینکننده است. یکی از مهمترین این عوامل، مخاطرات اجتماعی است. نمونه مشخص آن، مسکوت ماندن طرح شبکه جمعآوری فاضلاب در رامسر و بازگشت اعتبار آن بهدلیل اعتراضهای اجتماعی و جانمایی نامناسب طرح بود. چرا چنین اتفاقی رخ داد؟ زیرا مشاور طرح این ملاحظات را در نظر نگرفته بود و با این تصور که این سیستم در شهری دیگر موفق بوده، در رامسر نیز کارآمد خواهد بود؛ اما اینگونه نشد و طرح بهواسطه تنشهای اجتماعی متوقف شد.
مجید امیرعلیپور تأکید کرد: بنابراین باید پیش از اجرای هر طرحی ابتدا متناسب با سال ۱۴۰۵، دانش فنی و شرایط منطقهای توسط یک کمیته تخصصی در بازه سه تا ۶ ماهه بررسی شود. متغیرهایی همچون جمعیت شناور، مختصات جغرافیایی مناطق مختلف، طرحهای توسعه تا سالهای ۱۴۳۰ و ۱۴۵۰، محدوده شبکهگذاری، هزینه تأسیسات و سایر مباحث فنی باید در قالب گزارشی جامع و تصمیمساز ارائه شود. کار فنی به این معنا نیست که یک شرکت مشاور بدون مطالعه کافی، طرحی کپیشده ارائه دهد؛ بلکه باید با صرف زمان، مطالعات میدانی با تکیه بر دادههای گذشته و بهرهگیری از دانش روز، طی یک فرآیند کارشناسی دقیق، طرح اجرایی مناسب تدوین و ارایه شود.
این دانشآموخته مقطع دکتری با سابقه اجرایی در احداث تصفیهخانههای صنعتی یادآور شد: مشخصات فنی طرح و تناسب آن با ویژگیهای منطقه، نقشی تعیینکننده دارد. شهرهای شمالی، بهویژه منطقه غرب مازندران، به دلیل تراکم بالای جمعیت و وجود جمعیت شناور، حجم زیادی پساب تولید میکنند. بنابراین طراحی سیستمی متناسب با جمعیت ثابت و شناور، نیازمند پشتوانه فنی دقیق و محاسبات کارشناسی است و به هیچوجه ساده نیست.
او افزود: در شهرهایی با ویژگیهای جغرافیایی مانند رامسر، تنکابن و عباسآباد، جمعآوری فاضلاب در یک نقطه از شهر سیستم متمرکز از نظر فنی و اجرایی از جمله لولهکشی، گودبرداری، آزادسازی زمین، تعیین حریمها و نوع فرآیند اجرا با چالشهای جدی روبهروست و در بسیاری موارد مردود است.
امیرعلیپور تصریح کرد: در گام نخست، متولیان اجرای طرح باید استراتژی مشخصی برای شهرها، متناسب با نوع و ویژگیهای فاضلاب هر منطقه، تدوین کنند. لازم است یک شرکت مشاور به همراه کارشناسان منطقه و اداره محیط زیست در بازه زمانی سه تا شش ماه، با انجام بررسیهای میدانی دقیق در شهرهایی که در فهرست تخصیص اعتبار قرار دارند، حجم و نوع فاضلاب را شناسایی و شیوه مناسب مواجهه با آن را تعیین کند. باید یک کار ترکیبی و جامع ارائه شود تا چالش فاضلاب این شهرها برطرف شود.
وی محدود کردن اجرای چنین طرحهایی به تأمین زمین را نوعی سادهانگاری و نشانه فقدان دانش فنی دانست و گفت: این نگاه و بیان اینکه صرف تامین زمین و اعتبار چالش شبکه جمعآوری حل خواهد شد، پشتوانه فنی و کارشناسی لازم را ندارد. در گام نخست باید کمیتهای فنی متشکل از کارشناسان مرتبط با اجرای سیستم، یک شرکت مشاور توانمند و نمایندگان اداره محیطزیست شهرستان تشکیل شود تا چالشها را بررسی کنند. برای مثال، ممکن است منطقه شرقی تنکابن با یک روش قابل اجرا باشد، اما نقاط غربی رامسر نیازمند تقسیمبندی به چند بخش باشند. اینکه هر زون از چه فناوریای استفاده کند، خود نیازمند بررسی کارشناسی دقیق است و نمیتوان بدون مطالعه درباره آن تصمیم گرفت. برای تمام این زونها باید برنامهریزی جداگانه انجام شود.
او خاطرنشان کرد: حتی در طرحهای منطقهای که یک شهر را به چند نقطه برای احداث تأسیسات تقسیم میکنند، هر نقطه نیازمند طراحی مجزا و مکانیزمهای متفاوت است. بنابراین اجرای طرح باید مشروط به انجام مطالعات دقیق و فنی باشد.
وی درباره ضرورت تشکیل کارگروه فنی و انجام مطالعات کارشناسی گفت: در دهه ۸۰ مطالعاتی برای شهرهای تنکابن، رامسر و عباسآباد انجام شده است، اما اکنون پس از گذشت حدود ۲۰ سال، شرایط کاملاً تغییر کرده؛ شهرها به محدوده روستاها گسترش یافتهاند، جمعیت شناور افزایش یافته و قیمت زمین بالا رفته است. بنابراین باید بر اساس شرایط جدید، طرحی بهروز و متناسب با وضعیت فعلی تدوین شود.
امیرعلیپور با تأکید بر ضرورت داشتن چشمانداز روشن برای اجرای طرح اظهار کرد: وضعیت کنونی اجرای طرح مبهم است. طرحی که ۲۰ سال پیش تدوین شده، دیگر پاسخگوی شرایط امروز نیست؛ ضمن آنکه دانش فنی اجرای اینگونه طرحها نیز متحول شده است. الگوگیری مستقیم از شهرهایی مانند زنجان یا اصفهان برای اجرا در مازندران نیز رویکردی نادرست است، زیرا شرایط اقلیمی و جمعیتی متفاوت است. برای نمونه، فاضلاب رامسر از نظر ویژگیها و نحوه اجرای سیستم با شهری مانند بابل تفاوت دارد.
مدیرعامل آب و فاضلاب مازندران: اولویت اول برای رامسر «تصفیهخانه متمرکز» است
در عین حال که اظهارنظرهای کارشناسی پیرامون معطوف این است که چنین پروژههایی پیش از ورود به فاز اجرایی، نیازمند مطالعات دقیق فنی، ارزیابیهای اجتماعی و زیستمحیطی، تدوین راهبرد مشخص و انطباق با شرایط بومی هر منطقه هستند؛ متولیان اجرایی طرح نظر متفاوتی دارند و معتقد هستند که بدنه کارشناسی دستگاههای اجرایی متولی نظیر وزارت نیرو و شرکت آب و فاضلاب گزینه اصلح را برای گام اجرایی در نظر دارد.
در همین ارتباط مدیرعامل آب و فاضلاب پیرامون مدل اجرای تصفیهخانه در شهرهای تنکابن، رامسر و عباسآباد، با اشاره به اینکه در شهر تنکابن مراحل تملک زمین طی شده و پروژه به زودی وارد مرحله مناقصه برای انتخاب پیمانکار میشود؛ ضمن اینکه عباسآباد هم به این لیست اضافه شده است.
در خصوص چالشهای اجرایی در شهر رامسر تأکید کرد: با بهرهگیری از ظرفیتهای کارشناسی و نخبگان این حوزه، در حال بررسی بهترین مدل اجرایی برای رامسر هستیم. اما اولویت اصلی ما، احداث تصفیهخانه متمرکز در غرب این شهر است؛ زیرا این مدل از نظر هزینهای بهینهتر بوده و امکان بهرهبرداری صنعتی از پساب و لجن (تولید کود) را فراهم میکند. ضمن اینکه به لحاظ بهرهبرداری و هزینههای اجرا مدل منطقهای گزینه مناسبی است.
این مقام مسئول افزود: تمام تلاش ما بر روی تملک زمین برای تصفیهخانه متمرکز متمرکز است، اما چنانچه در این مسیر موفق نشویم، اجرای پروژه به صورت "لوکال" یا محلی و منطقهای، به عنوان اولویت دوم و جایگزین نهایی در دستور کار قرار خواهد گرفت.
به گزارش ایرنا، اظهارنظر بخش اجرایی و کارشناسی درحالی مقابل هم قرار دارد که حقیقت این است که شهرهای رامسر، تنکابن و عباسآباد دیگر فرصتی برای آزمون و خطا ندارند. ۸ همت اعتبار دولت، اگر با نگاه کارشناسی و مدلهای نوین و جلوگیری از تعارضهای اجتماعی همراه نشود ماجرای رامسر تکرار و در بنبستهای قرار میگیرد و بار دیگر اعتباری کلان در پس چنین چالشهایی برگشت میخورد.
