دولت جمهوری اسلامی ایران در جریان رسیدگی به پرونده سانحه هواپیمای اوکراینی، با انجام بررسیهای فنی و قضایی که با مشارکت اوکراینیها انجام شد، گزارش رسیدگی فنی را در کمتر یکسال ارائه داد و پس از یکسال و چند ماه برای ۱۰ نفر از نیروهای نظامی بهعنوان متهمان حادثه، کیفرخواست صادر کرد.
الف) شرح رسیدگی قضایی
پس از بيانيه صادره از سوي ستاد كل نيروهاي مسلح در خصوص حادثه مربوط به هواپيماي اوكراينی در تاريخ ۱۳۹۸/۱۰/۲۱ از سوي رئیس قوه قضاييه، موضوع جهت انجام تحقيقات و كشف واقعيت و رسيدگي به سازمان قضايي نيروهاي مسلح ارسال شد.
درهمان روز رئیس وقت سازمان قضايي خطاب به دادستان نظامي استان تهران ضمن ارسال پرونده جهت شروع تحقيقات، تسريع در انجام تحقيقات وجمع آوري مستندات و كارشناسی موضوع را مورد تأكيد قرار داد.
دادستان نظامي تهران بلافاصله ضمن تأكيد برحساسيت پرونده، موضوع را به شعبه ۵ بازپرسي دادسراي نظامي تهران ارجاع نمود. پس از آن شكات به شرح مندرج در پرونده شكايت خود را تقديم دادسرا نمودند.
شايان توجه اینكه با توجه به درخواست برخي از شكات و ضرورت پرداخت خسارات و غرامات، مطابق مقررات داخلي و بين المللي براساس مصوبه مورخ ۹۹/۱۰/۱۶ مقرر شد، وزارت راه و شهرسازي با در نظر گرفتن عرف و رويه بين المللي، خسارت مربوط به هريك از جانباختگان(براي مسافر و بار او) به ميزان ۱۵۰ هزار دلار يا معادل يورویی آن را پرداخت كند. همچنین پرداخت مازاد بر اين مبلغ به ارزش اموال يا اشيايي كه هنگام پرواز به گمرك اظهار شده است، منوط شد.
پس از تحقيق و رعايت تشريفات دادرسی، به موجب قرار مورخ ۹۹/۱۲/۲۷ در خصوص متهمان رديف ۱ تا ۱۰ به اتهامات ذكر شده در قرار، جلب به دادرسی صادر شد و در خصوص ساير اشخاص حقيقي و حقوقي و ساير عناوين موضوع شكايت شكات به لحاظ عدم احراز وقوع بزه، قرار منع تعقيب صادر و اعلام گردید.
پس از ارجاع پرونده، دستورات قضايي براي فراهم شدن موجبات رسيدگي(تشريفات مربوط به دادگاههاي كيفري يا نظامي يك) صادر شد.
باعنايت به اعتراض تعدادي از شكات و وكلا نسبت به قرار منع تعقيب صادره، پرونده جهت رسيدگي به اعتراض شكات به شعبه دوم دادگاه نظامي يك تهران ارجاع شد كه هيأت دادگاه بعد از بررسي محتويات پرونده با توجه به وجود نقص در پرونده مربوط به منع تعقيب، قرار رفع نقص صادر و پرونده به دادسرا اعاده گرديد.
دادسرا در تاریخ ۱۴۰۰/۴/۱۵ با اعتقاد به رفع نقايص، پرونده را به دادگاه ارسال نمود. در تاريخ ۱۴۰۰/۸/۳۰ و ۱۴۰۰/۹/۷ جلسات رسيدگي با حضور شكات و وكلا و تمامي متهمان برگزار و با توجه به ايرادات مطرح شده از سوي وكلاي مدافع، پرونده با صدور قرار رفع نقص به دادسرا ارجاع گرديد. دادسرا نيز پس از رفع نقص، پرونده را به دادگاه ارسال و دادگاه با توجه به اقدامات دادسرا دستور برگزاري جلسات رسيدگي را صادر نمود. جلسات بعدی دادگاه در تاریخ ۱۴۰۱/۹/۲۴ برگزار و پس از آن در تاريخ هاي ۱۴۰۱/۹/۲۶ و ۱۴۰۱/۹/۲۸ و نیز ۱۴۰۱/۱۰/۳ و ۱۴۰۱/۱۰/۵ جلسات بعدي دادگاه با حضور شكات و وكلاي مدافع و كليه متهمان و وكلاي آنان برگزار گرديد. به دليل درخواست خانواده هاي جان باختگان، ادامه رسيدگي و برگزاری جلسات دادگاه به بعد از سالگرد حادثه موكول شد.
ب) نحوه رسیدگی دیگر کشورها به موارد مشابه
در موارد مشابه، هیچکدام از کشورها، حوادث اینچنینی را نه تنها مورد رسیدگی کیفری قرار نداده بلکه در مواردی، از عاملان حادثه تجلیل هم کردهاند. ذیلا مورادی اشاره میشود:
۱- شلیک ناو «وینسنس» آمریکا به هواپیمای مسافربری شماره ۶۵۵ شرکت هواپیمایی ایران ایر که در تاریخ ۱۲ تیر ۱۳۶۷ از تهران به مقصد دوبی در حرکت بود و به جان باختن ۲۹۰ سرنشین آن، شامل ۴۶ مسافر غیر ایرانی و ۶۶ کودک، منجر شد. در این مورد دولت آمریکا نه تنها این حادثه را مورد رسیدگی کیفری قرار نداد بلکه از فرمانده و سربازان این ناو جنگی متعلق به نیروی دریاییاش تجلیل کرد.
۲- پرواز شماره ۰۰۷ شرکت هواپیمایی کره جنوبی در مسیر نیویورک به سئول، توسط نیروی هوایی شوروی در اولین روز سپتامبر ۱۹۸۳ مورد هدف موشکهای سوخو قرار گرفت و سرنگون شد و همه ۲۶۹ مسافر و خدمه آن کشته شدند. این سانحه هم پیگیری کیفری نشد و تنها به افزوده شدن ماده ۳ به معاهده شیکاگو منجر شد که بر اساس آن هر کشوری باید از به کاربردن سلاح علیه هواپیمای غیر نظامی در حال پرواز خودداری کند.
۳- پرواز شماره ۱۸۱۲ سیبریا ایرلاینز از تلآویو به مقصد نووسیبیرسک با ۶۶ مسافر و ۱۲ خدمه نیز در تاریخ ۴ اکتبر ۲۰۰۱ توسط نیروی هوایی اوکراین مورد هدف قرار گرفت و تمام سرنشینان آن جان باختند. دولت اوکراین هیچ رسیدگی کیفری برای این حادثه صورت نداد و صرفا پس از مذاکراتی مجبور به پرداخت خسارت به ازای هر نفر، ۲۰۰ هزار دلار شد.
۴- پرواز شماره ۱۰۳ پانامریکن هم که در روز ۲۱ دسامبر ۱۹۸۸ از فرودگاه لندن به مقصد نیویورک در حال حرکت بود بر فراز روستای لاکربی در جنوب اسکاتلند منهدم و منجر به کشته شدن ۲۷۰ نفر شد. در این مورد با اینکه دولتهای ایالات متحده آمریکا و بریتانیا، کشور لیبی را مسئول این بمبگذاری معرفی کردند و دولت لیبی هم در سال ۲۰۰۳ مسئولیت این بمبگذاری را بر عهده گرفت اما آن را مورد رسیدگی کیفری قرار نداد.
۵- پرواز شماره ۱۷ شرکت هواپیمایی مالزی که در سال ۲۰۱۴ از آمستردام در هلند به مقصد کوالالامپور در مالزی در حرکت بود که توسط پدافند هوایی اوکراین سرنگون و همه ۲۹۰ سرنشین آن کشته شدند. این حادثه هم با وجود پیگیری آن پس از ۷ سال از سوی کشور هلند، هنوز مورد رسیدگی جدی دولت اوکراین قرار نگرفته است.
ج) نکته آخر
نکته اصلی اینجاست که کشورمان در جریان این حادثه ناخواسته، علیرغم همه پیگیریها و شفافسازیها، امروز آماج حملات ناعادلانه رسانهای قرار دارد و رسانههای بدخواه، با جریانسازیهای یک سویه و مغرضانه، تلاش بسیاری در جهت پوشش رفتارهای غیرمسئولانه خود در موارد اینچنینی و بسیج افکار عمومی جهانی علیه ما دارند.
