همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: همزمان با انتشار این خبر، یک پرسش تازه شکل گرفته: آیا مستقل دیده شدن این تولهها در سنی کمتر از الگوی معمول زندگی یوزها، نشانه موفقیت است یا باید به عنوان یک هشدار جدی به آن نگاه کرد؟
حمید ظهرابی، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست، اعلام کرده که با تطبیق الگوی خالهای بدن با بانک اطلاعاتی جامع یوزپلنگ آسیایی، هویت دو یوز جوان به صورت قطعی به عنوان تولههای هلیا تایید شده است. او چند روز پیش گفت: بررسیهای میدانی نشان میدهد این دو یوز با سن تقریبی حدود یک سال، زودتر از موعد معمول مستقل شدهاند و تصاویر ثبتشده نیز رفتار طبیعی شکار را در آنها نشان میدهد؛ موضوعی که بیانگر سلامت جسمی، توان بقا، وفور طعمه و شرایط مناسب زیستگاه میاندشت است.
تولههاییکه به بزرگسالی نمیرسند
باقر نظامی بلوچی، مدیر پروژه حفاظت یوزپلنگ آسیایی، پیشتر در گفتوگو با همشهری هشدار داده بود که مسئله اصلی حفاظت یوز در ایران، کمبود تولد نیست؛ مسئله، زنده ماندن تولهها تا رسیدن به بلوغ است.
به گفته او، بخش بزرگی از یوزها هرگز به جمعیت بالغ اضافه نشدهاند. نظامی بلوچی توضیح داد: «کاهش جمعیت یوز ایرانی در حالی رخ میدهد که یوز گونهای با نرخزادآوری بسیار خوب است. از سال ۱۳۹۸ تاکنون، بیش از ۹۰ درصد ماده یوزهای ثبت شده در طبیعت، در سه سالگی نخستین زایمان خود را داشتهاند و پس از استقلال تولهها یا از دست دادن آنها، دوباره وارد چرخه زادآوری شدهاند. در دو دهه اخیر، بیش از ۲۰۰ توله یوز در ایران متولد شده است. اگر فقط نصف این تولهها به سن بلوغ میرسیدند، امروز میتوانستیم جمعیتی بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ یوز در کشور داشته باشیم، اما یوز گونهای با «شعاع حرکتی» بسیار وسیع است. در این جابه جایی بلند بحران دیگری هم دارند و آن سپری کردن سال دوم زندگی است. در سال اول به خوبی در کنار مادر زندگی میکنند. مادر قبل از رهاسازی تولهها، آنها را به زیستگاههای مختلف و خارج از مناطق تحت مدیریت سازمان میبرد. در همین مرحله است که بیشترین تلفات رخ میدهد.» همین سابقه باعث شده برخی متخصصان نسبت به تعبیر «استقلال پیش از موعد» با احتیاط برخورد کنند.
توله یوزپلنگ ها از مادر چه چیزهایی یاد میگیرند؟
عطیه تکتهرانی، عضو انجمن یوزپلنگ ایرانی معتقد است مستقل دیده شدن تولهها در این سن، به خودی خود خبر کافی برای خوشبینی نیست. او در گفت و گو با همشهری گفت: در یوزها معمولا دوره همراهی با مادر حدود یک سال و نیم طول میکشد و در این زمان تولهها فقط شکار کردن را یاد نمیگیرند؛ بلکه مسیرهای جابهجایی، شناخت زیستگاه، اجتناب از خطر و مجموعهای از رفتارهای بقا را نیز از مادر میآموزند.
این حفاظتگر تأکید کرد: «جدا شدن از مادر» با «استقلال» یک مفهوم نیست و در شرایطی که ایران سالها با مسئله گم شدن تولهها و نرسیدن آنها به بلوغ روبهرو بوده، باید بدترین سناریوها را هم بررسی کرد؛ از جمله اینکه چرا این تولهها زودتر از الگوی معمول از مادر جدا شدهاند و آیا این جدایی بر توان بقای آنها در ماهها و سالهای آینده اثر خواهد گذاشت یا نه. حالا که این دو توله دوباره دیده شدهاند، زمان آن رسیده که پایش دقیقتری روی وضعیت آنها انجام شود؛ چون سؤال اصلی فقط این نیست که تولهها پیدا شدهاند، بلکه این است که آیا میتوانند به بزرگسالی برسند؟ تعبیر «استقلال پیش از موعد» نیازمند احتیاط و بررسی علمی بیشتر است.
او یادآوری کرد که مسئله اصلی در حفاظت یوز ایرانی، صرفا دیده شدن تولهها نیست، بلکه معضل دیرینه «گم شدن تولهها» و نرسیدن آنها به مراحل بعدی زندگی است یعنی یکی از مهمترین چالشها در احیای جمعیت یوز آسیایی، بقای تولهها تا رسیدن به سن تولیدمثل است.
به گفته این پژوهشگر، در شرایط طبیعی تولههای یوز تا حدود یک سال و نیم در کنار مادر باقی میمانند؛ البته ممکن است یک تا دو ماه اختلاف وجود داشته باشد، اما جدا شدن در حدود یک سالگی فاصله قابل توجهی با الگوی معمول دارد. به همین دلیل، از نظر او نباید صرف مشاهده رفتار شکار یا زنده ماندن چند ماهه تولهها نتیجه گرفت که فرایند استقلال به شکل کامل طی شده است.
جای خالی یوزبان
تولههای زیادی به سال دوم زندگی نمیرسند و ما شاید به صورت اتفاقی بچههای هلیا را دیده باشیم. عطیه تک تهرانی با اشاره به پژوهشیاش که اکنون در مرحله داوری قرار دارد، گفت: یکی از محورهای اصلی این مطالعه بررسی نرخ بقای تولهها تا یک سالگی است و نتایج حاصل از بررسی ۱۳ سال دادههای رصد و پایش انجمن یوزپلنگ ایرانی نشان میدهد وضعیت بقا در این مرحله نگرانکننده است یعنی بخش زیادی از تولهها در سالهای بعد دوباره مشاهده نمیشوند و همین موضوع باعث شده سرنوشت تولهها همواره یکی از مهمترین ابهامها در حفاظت از یوزپلنگ آسیایی در ایران باقی بماند. کما اینکه هلیا در زایمانهای پیشین خود، تعدادی از تولههایش را از دست داده است و ما نمیدانیم دلیل آن کدام یکی از مخاطرات یوز اشت. یوزپلنگ یکسالهای به نام ابریشم (ماهور) هم که بدون مادر چندینبار نزدیک جاده دیده و زنده گیری شد، نیز یکساله بود و به دلیل نامعلومی از مادر جدا شده بود؛ این سناریوهای مشابه بارها تکرار شدهاند.
او معتقد است در چنین شرایطی نباید با استفاده از عنوانهایی که بار مثبت دارند، توجه را از مسئله اصلی منحرف کرد. عطیه تک تهرانی گفت: ثبت رفتار شکار نباید پایان ماجرا تلقی شود، بلکه باید به عنوان نشانهای برای آغاز پایش دقیقتر دیده شود تا مشخص شود این تولهها واقعاً توان ادامه بقا را دارند؟ اکنون زمان تشکیل تیمهای تخصصی برای پیگیری وضعیت این تولهها و یافتن علت جدایی آنها از مادر است. نبود سامانههای پایش مستمر چه از طریق فناوریهایی مانند ابزارهای ردیابی و چه از طریق حضور نیروهای آموزشدیدهای به عنوان یوزبان یکی از مشکلات حفاظت از این گونه است.
