به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، در میان آیینهای کهن و ریشهدار محرم در شمال ایران، «دستهچوبی» یکی از متفاوتترین، پررمز و رازترین و در عین حال زندهترین جلوههای سوگواری عاشورایی در شهر گرگان است؛ آیینی که نه فقط یک مراسم عزاداری، بلکه ترکیبی از تاریخ شفاهی، باورهای مذهبی، حافظه جمعی و هویت شهری مردم استرآباد قدیم به شمار میرود.
این آیین که در سال 1391 در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده، امروز نیز همچنان در دل بافت تاریخی شهر جریان دارد و هر سال در روزهای پس از عاشورا، خیابانها و محلات قدیمی گرگان را به صحنهای از سوگ، حرکت و همبستگی اجتماعی تبدیل میکند.
«دستهچوبی» تنها یک نام نیست؛ بلکه نشانهای از یک فرهنگ زنده است که از دل تاریخ برخاسته و تا امروز در میان مردم این دیار تداوم یافته است.
ریشههای تاریخی؛ از روایتهای شفاهی تا هویت آیینی
درباره شکلگیری آیین دستهچوبی، مانند بسیاری از آیینهای کهن ایرانی، روایتهای مختلفی وجود دارد که هر یک بخشی از حقیقت فرهنگی و تاریخی این سنت را بازتاب میدهد.
یکی از روایتهای رایج در میان مردم منطقه، به حرکت مردم استرآباد قدیم برای یاری امام حسین(ع) بازمیگردد. بر اساس این روایت، گروهی از اهالی این منطقه پس از دریافت پیام یا آگاهی از قیام امام حسین(ع)، با هدف یاری ایشان حرکت میکنند اما پیش از رسیدن به مقصد، از واقعه کربلا و شهادت امام مطلع میشوند. این آگاهی ناگهانی، آنان را به سوگ و بازگشت همراه با اندوهی عمیق و واکنشی جمعی وامیدارد.
روایت دیگری نیز وجود دارد که بر خیزش مردم پس از واقعه عاشورا تأکید دارد؛ مردمی که پس از شنیدن خبر شهادت امام حسین(ع)، در اعتراض به ظلم و در حمایت از اهل بیت(ع)، با ابزارهای ساده و در دسترس خود به حرکت درمیآیند و نوعی خشم مقدس و عزاداری توأمان را شکل میدهند.
اگرچه این روایتها از منظر تاریخی نیازمند بررسیهای دقیقتر هستند، اما در سطح فرهنگ شفاهی و باورهای مردمی، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری هویت آیین داشتهاند و نسل به نسل منتقل شدهاند.
ثبت ملی؛ تثبیت یک میراث زنده
آیین دستهچوبی در سال 1391 در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسید؛ اقدامی که نشاندهنده اهمیت این آیین در منظومه فرهنگی ایران است.
ثبت ملی این آیین، صرفاً یک اقدام اداری یا فرهنگی نبود، بلکه تأییدی بر زنده بودن یک سنت اجتماعی-مذهبی در بطن جامعه محسوب میشود؛ سنتی که همچنان در زندگی روزمره مردم گرگان جریان دارد و در مناسبتهای محرم، به اوج حضور خود میرسد.
آیین دستهچوبی از نظر ساختاری یکی از آیینهای منحصربهفرد عزاداری در ایران است. در این مراسم، عزاداران با در دست داشتن چوبهای بلند و مشعلهای روشن، دستهای هماهنگ و منسجم را تشکیل میدهند که در مسیر مشخصی در بافت تاریخی شهر حرکت میکند.
در میان این جمعیت، فردی بهعنوان «دمگیر» یا نوحهخوان حضور دارد که اشعار و مراثی عاشورایی را اجرا میکند. این اشعار با ریتم خاصی خوانده میشود و عزاداران نیز با هماهنگی کامل، چوبها را در جهات مختلف حرکت داده و همزمان به سینهزنی میپردازند.
این هماهنگی میان صدا، حرکت و ریتم، آیین دستهچوبی را به یک اجرای آیینی-اجتماعی تبدیل کرده که در آن مشارکت جمعی نقش اصلی را ایفا میکند.
عبور از قلب تاریخ شهر
یکی از ویژگیهای مهم آیین دستهچوبی، مسیر حرکت آن در دل بافت تاریخی گرگان است. این مسیر نوعی سفر در حافظه تاریخی شهر محسوب میشود.
مراسم از محدوده میخچهگران آغاز میشود؛ جایی که عزاداران پس از غروب و آغاز آیینهای اولیه گرد هم جمع میشوند. سپس با پیوستن هیئتهای دیگر از محلات قدیمی، حرکت دسته آغاز میشود.
مسیر حرکت شامل گذر از محلاتی همچون سرپیر، دباغان، سبزهمشهد، سرچشمه، دوشنبهای، درب نو، میرداماد و شازدهقاسم است. این محلات هر یک بخشی از هویت تاریخی شهر را نمایندگی میکنند و عبور دسته عزاداری از آنها، نوعی بازآفرینی هویت شهری محسوب میشود.
در ادامه، دسته به میدان مرکزی شهر میرسد؛ جایی که اوج تجمع، نوحهخوانی و حرکتهای هماهنگ شکل میگیرد. سپس مسیر به سمت محله نعلبندان ادامه پیدا میکند و در نهایت عزاداران به سمت میخچهگران بازمیگردند.
در پایان مراسم، یکی از جلوههای جالب توجه این آیین، استقبال زنان محله با پذیرایی سنتی شامل شیر گرم، اسفند و آتش است؛ رسمی که نشاندهنده پیوند عمیق میان آیینهای مذهبی و نقش اجتماعی خانوادهها در استمرار این سنت است.
دسته چوبی؛ آیینی فراتر از سوگ
آیین دستهچوبی تنها یک مراسم عزاداری نیست، بلکه نوعی «کنش فرهنگی جمعی» است که در آن سوگ، هویت، تاریخ و اجتماع در هم تنیده شدهاند.
این آیین بهگونهای طراحی و تداوم یافته که نهتنها احساسات مذهبی مردم را بازتاب میدهد، بلکه نقش مهمی در حفظ انسجام اجتماعی و تقویت پیوندهای محلی ایفا میکند.
از سوی دیگر، حضور پررنگ مردم در این آیین، نشان میدهد که دستهچوبی همچنان یک سنت زنده است و توانسته خود را با تغییرات اجتماعی و شهری هماهنگ کند.
یکی از نکات مهم درباره آیین دستهچوبی، تأثیر آن بر حفظ بافت تاریخی شهر گرگان است. مسیر حرکت این آیین دقیقاً از میان محلات قدیمی و تاریخی عبور میکند و همین مسئله باعث میشود این بخشها در ایام محرم دوباره زنده شوند.
کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند چنین آیینهایی، بهطور غیرمستقیم به حفاظت از بافت شهری کمک میکنند؛ زیرا حضور جمعیت، توجه رسانهای و استمرار مراسم، مانع فراموشی و فرسودگی این فضاها میشود.
یکی از مهمترین ویژگیهای دستهچوبی، حضور نسلهای مختلف در آن است. جوانان، میانسالان و سالمندان در کنار هم در این آیین شرکت میکنند و همین موضوع باعث انتقال مستقیم تجربه فرهنگی از نسلهای قدیم به نسلهای جدید میشود.
این انتقال، نه از طریق آموزش رسمی، بلکه از طریق تجربه زیسته و مشارکت مستقیم رخ میدهد؛ موضوعی که ارزش فرهنگی این آیین را دوچندان میکند.
آیینی که هنوز زنده است
آیین دستهچوبی گرگان، نمونهای روشن از پایداری فرهنگ عاشورایی در ایران است؛ آیینی که در دل سوگ امام حسین(ع) شکل گرفته اما به مرور زمان به یک میراث اجتماعی-فرهنگی گسترده تبدیل شده است.
این آیین امروز نه فقط یک مراسم مذهبی، بلکه بخشی از هویت تاریخی مردم دیار استرآباد محسوب میشود؛ هویتی که هر سال در محرم، دوباره در خیابانهای قدیمی شهر جان میگیرد و روایت تازهای از ایمان، همبستگی و تاریخ زنده را بازگو میکند.
انتهای پیام/
