به گزارش خبرآنلاین،بحث بر سر مسیر خط ۲ مترو اصفهان دوباره نگاهها را به قلب کهنترین بافت تاریخی شهر معطوف کرده است؛ جایی که مجموعهای از آثار ثبت شده و ارزشمند قرار دارند و هرگونه مداخله عمرانی، بهویژه طرحهای زیرسطحی و ارتعاشزا، میتواند پیامدهایی فراتر از یک طرح حملونقلی معمولی داشته باشد.
ایرنا در خبری نوشت:در روزهای اخیر، کارشناسان میراث فرهنگی نسبت به عبور این خط از محدودههای نزدیک به مسجد جامع عتیق و دیگر بناهای تاریخی هشدار دادهاند و تأکید کردهاند که اجرای طرح در مسیر فعلی، بخشی از هویت تاریخی اصفهان را در معرض خطر قرار میدهد.
بر اساس ارزیابیهای فنی مورد استناد کارشناسان، لرزشهای ناشی از حرکت قطار شهری میتواند در بناهای تاریخی ساخته شده با مصالح سنتی، از جمله آجر و خشت، آسیبهای تدریجی ایجاد کند؛ آسیبهایی که ابتدا به صورت ترکهای ریز و ضعفهای سازهای ظاهر میشود اما در ادامه میتواند به تخریب بخشهایی از بنا بینجامد.
در میان آثار نگران کننده، نام «مسجد جامع»، «منار علی»، «هارونیه»، «مدرسه قطبیه»، «مقبره باباقاسم»، «مقبره ساروتقی»، «مسجد علی»، «امامزاده اسماعیل» و بخشهایی از بازار تاریخی اصفهان مطرح است؛ مجموعهای که نهتنها برای اصفهان، بلکه برای میراث تاریخی ایران اهمیت زیادی دارد چراکه بسیاری از آنها در حریم یک اثر جهانی یعنی مسجد جامع عتیق قرار دارند.
اهمیت این هشدارها زمانی بیشتر میشود که مدیریت استان از احیای محور سلجوقی اصفهان نیز سخن گفته است؛ محوری که از منظر تاریخی و شهری، پیوندی مستقیم با هویت کهن اصفهان دارد. منتقدان میگویند عبور خط ۲ مترو از این محدوده، با هدف احیای این محور در تعارض قرار میگیرد و میتواند به جای تقویت، آن را با فرسایش و تهدید روبهرو کند.
کارشناسان معتقدند در چنین شرایطی، ادامه طرح در مسیر فعلی بدون بازنگری جدی، خطر بالایی برای میراث تاریخی شهر دارد؛ بهویژه آنکه آثار ثبت جهانی و بناهای حساس این محدوده، در برابر ارتعاشات مداوم بسیار شکنندهاند و هر تصمیم غیرکارشناسی ممکن است خسارتی وارد کند که جبران آن در عمل ممکن نباشد.
از این رو به باور ناظران اکنون زمان آن رسیده که نتایج مطالعات فنی با دقت بیشتری بررسی و پیش از آنکه طرح به مرحلهای غیرقابل بازگشت برسد، درباره مسیر خط ۲ مترو اصفهان تصمیمی متناسب با حساسیتهای تاریخی شهر اتخاذ شود.
۴۰ بنا در مسیر خط ۲ مترو اصفهان در معرض آسیب جدی
یک کارشناس بافتهای تاریخی با اشاره به نتایج مطالعات میدانی و علمی که توسط دانشکده راه آهن دانشگاه علم و صنعت انجام شده، هشدار داد: ارتعاشات ناشی از خط ۲ مترو، برای ۴۰ بنای تاریخی در اصفهان از حد مجاز فراتر رفته و آنها در معرض تخریب قرار میدهد.
محمدمهدی کلانتری جزئیات این آزمایشها را اینگونه شرح داد: آنها با ایجاد ارتعاش لحظهای بر روی این بناها، میزان مقاومتشان را در برابر لرزش سنجیدند. نتیجه مطالعات علمی که توسط دانشکده راه آهن دانشگاه علم و صنعت انجام شده، نشان میدهد که ارتعاش ناشی از مترو در ۴۰ بنا، از حد مجاز تعیین شده بسیار فراتر میرود.
این کارشناس بافتهای تاریخی یادآور شد که این هشدارها از سال گذشته نیز مطرح بوده است؛ زمانی که غلامحسین معماریان، استاد دانشگاه علم و صنعت در نشستی در آبان سال گذشته بر اساس این گزارش علمی، هشدارها را اعلام کرد.
وی افزود: بار دیگر این موضوع در عمارت چهلستون اصفهان به صورت خیلی جدی مطرح شد. دفعه پیشین که این موضوع مطرح شد، مسوولین میراث اصفهان خیلی راحت از کنارش گذشتند و گفتند بناها که آسیبی نخواهد دید. مشخص بود که گزارش علمی دانشگاه علم و صنعت را ندیدهاند و خیلی راحت از کنار آن عبور کردهاند.
کلانتری با استناد به تجربه خط یک مترو که از زیر چهارباغ عبور کرده، به آسیبهای وارده اشاره کرد و گفت: لغزشهایی که در محدوده مدرسه چهارباغ اتفاق افتاد، ترکهایی که دیده شد و ریختگی کاشیها، نشان میدهد که این هشدارها بیجا نیستند و باعث آسیب میشوند.
وی همچنین به آسیبهایی که به پایههای سی و سه پل در هنگام حفاری تی بی ام وارد شده بود، اشاره کرد و گفت: اینها تجربههایی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند. قطعا در خط ۲ نیز شاهد آسیبهایی خواهیم بود.
این کارشناس در ادامه به تغییر مسیر خط ۲ اشاره و بیان کرد: متأسفانه خط ۲ از محور سلجوقی عبور میکند. در گذشته قرار بود خط ۲ از زیر میدان نقش جهان عبور کند اما با پیگیریها، مسیر تغییر کرد و از زیر نقش جهان عبور نکرد و به سمت چهارراه فلسطین و نقاشی رفت. اما در بخش سلجوقی که از میدان امام علی عبور میکند، این تغییر مسیر صورت نگرفت و ظاهراً اهمیتی به این موضوع داده نشد، در حالی که محور سلجوقی بسیار مهم است و آثار زیادی در آن مسیر وجود دارد.
کلانتری توضیح داد: خط ۲ مترو از بیست متری مسجد جامع با فاصله بسیار نزدیک از منار مسجد علی عبور می کند. در گزارش اخیر، نام مسجد جامع، منار مسجد علی، مدرسه قطبیه و هارونیه در میان بناهایی دیده میشود که ارتعاش بیش از حد مجاز را تجربه خواهند کرد و نسبت به تخریب این بناها هشدار داده شده است.
این کارشناس بافتهای تاریخی، رویکرد فعلی مسوولان را انکار خواند و گفت: شاید به خاطر اینکه مسیر حفاری شده و ایستگاهها در حال احداث است، مسوولین در مرحله انکار قرار بگیرند و بگویند خطری نخواهد داشت یا تمهیداتی به کار میگیریم که ارتعاش به حداقل برسد. وعدههایی مشابه آنچه برای خط یک داده شد، اما عملی نشد.
وی تصریح کرد: در خط یک مترو، زمانی که بحث عبور از محدوده مدرسه چهارباغ مطرح شد، قول داده شد که از بالشتکهایی برای جذب ارتعاش استفاده شود تا آسیب به بنای تاریخی به حداقل برسد. اما در عمل این کار انجام نشد.
کلانتری دلایل عدم اجرای این وعده را اینگونه برشمرد: گفتند که هزینه این بالشتکها بالاست، باید از خارج وارد شوند و ما تحریم هستیم. در نهایت، این تجهیزات نصب نشدند و ریلگذاریها بدون استفاده از این بالشتکهای کاهنده ارتعاش صورت گرفت.
این کارشناس بافت تاریخی با ابراز نگرانی از تکرار این روند در خط ۲ مترو، تأکید کرد: الان هم مسوولان در مرحله انکار هستند و پیغامهایی میدهند که این گزارش دقیق نیست و ما تمهیداتی به وجود میآوریم. مثلاً میگویند بالشتکهایی استفاده میکنیم که ارتعاش را بگیرد اما این همان قولهایی است که قبلاً داده شده اما عملی نشده بود.
خط ۲ مترو باید بر اساس مستندات و راستیآزمایی فنی بررسی شود
مدیر کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان، در توضیح آخرین وضعیت بررسیهای مربوط به خط ۲ مترو و تأثیر آن بر بناهای تاریخی گفت: در حال انتخاب مشاور تخصصی برای راستیآزمایی پروژهای هستیم که از سوی مترو ارائه شده و برای اجرا آماده است.
به گفته امیر کرم زاده این طرح به یونسکو نیز ارسال شده تا مشخص شود آیا بر اساس توجیهات ارائه شده از سوی مشاور مترو، آسیبی به بناهای تاریخی وارد میشود یا خیر.
وی تأکید کرد: این موضوعها یکبار دیگر بر اساس نظر مشاور راستیآزمایی میشود و اگر خدای نکرده مشکلی وجود داشته باشد، جلوی اجرای آن گرفته خواهد شد.
کرم زاده همچنین با اشاره به پیشرفت فناوری در حوزههای فنی گفت: امروزه این امکان وجود دارد که آسیبها تا حد زیادی برطرف شود و از بالشتکهایی استفاده شود که از استحکام بنا کم نکند و ارتعاشات را کنترل کند.
به گفته وی، مشاور باید دقیقاً مشخص کند که در آن نقطه چه اتفاقی رخ میدهد و آیا اجرای طرح عبور مترو مطابق استانداردها هست یا نه.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان تصریح کرد: اگر مشخص شود که اجرای خط ۲ مترو بر اساس استانداردها نیست، حتماً جلوی کار گرفته خواهد شد.
کرمزاده در بخش دیگری از سخنانش و در واکنش به هشدارهایی که درباره تهدید بناهای تاریخی مطرح شده، اظهار داشت: اینها نظر شخصی است یا بر مبنای گفته یکی از کارشناسان دانشگاه علم و صنعت مطرح شده اما در نهایت باید دید مشاور چه میگوید.
وی افزود: با این هشدارها و سخنرانیها کار پیش نمیرود و باید بر اساس مستندات قضاوت کرد.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در همین زمینه تأکید کرد: دانشگاه علم و صنعت میتواند بهصورت رسمی و مکتوب اعلام کند که بر اساس متد و طرحی که مشاور فعلی در حال بررسی آن است، به چه نتیجهای رسیده است و آیا این طرح موجب بروز آسیب خواهد شد یا نه.
مطالعات لرزهای هنور در مرحله بررسی است
معاون سابق میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان نیز با اشاره به تاریخچه تصمیمگیریها پیرامون مسیر خط ۲ مترو در بافت تاریخی محور سلجوقی تأکید کرد: علیرغم اتخاذ تدابیر فنی و بهکارگیری تجهیزات کاهش ارتعاش، همچنان مطالعات لرزهای برای اطمینان از حداقل رسیدن آسیب به بناهای ارزشمند، بهویژه مسجد جامع عتیق، در جریان است و نگرانی کارشناسان کاملاً بهجاست.
سیدمهدی موسوی موحد با یادآوری اینکه تصمیمگیری برای عبور خط ۲ مترو از محدوده کنونی به اوایل دهه ۹۰ بازمیگردد، گفت: در آن زمان سه گزینه اصلی برای مسیر مطرح بود که هر یک به نوعی بر بناهای تاریخی تأثیرگذار بود. ۲ گزینهای که در نهایت اجرا نشدند، به دلیل نزدیکی بیشتر به بناهایی نظیر امامزاده اسماعیل و کنیسههای جویباره، مخاطرات بالاتری را به همراه داشتند.
موسوی موحد افزود: با توجه به اینکه میدان امام علی پیش از آن ساخته شده بود و لایههای باستانشناسی آن دستخوش تغییر قرار گرفته بود، اجماع بر این شد که خط مترو دقیقاً از زیر این میدان تازه تأسیس عبور کند با این وجود، فاصله افقی خط از مسجد جامع عتیق، بهویژه در بخش منتهی به مدرسه مظفریه، بسیار کم است.
وی به برگزاری جلسات متعدد میان کارشناسان سازمان قطار شهری، مدیران شهری و نمایندگان میراث فرهنگی در همان زمان اشاره کرد و گفت: در این جلسات، آسیبهای احتمالی مدلسازی و بررسی شد. یک مشاور از دانشگاه علم و صنعت نیز به کار گرفته شد و در نهایت به این جمعبندی رسیدند که با استفاده از تجهیزات کاهش ارتعاش در ریلها، میتوان آسیب به بناهای تاریخی مجاور را تا حد قابلتوجهی کاهش داد.
معاون سابق میراث فرهنگی با بیان اینکه برآوردهای اولیه نشان میداد حدود ۷۰ بنا در فواصل مختلف تحت تأثیر خط ۲ قرار میگیرند، تصریح کرد: مهمترین دغدغه، مسجد جامع عتیق اصفهان به عنوان یک اثر ثبت جهانی بود. به همین دلیل، سازمان قطار شهری، مشاورانی را برای مستندنگاری کامل مسجد و انجام مطالعات استحکام بخشی و مرمت به کار گرفت.
موسوی موحد خاطرنشان کرد: حتی یونسکو نیز به موضوع ورود کرد و پاسخهای لازم از سوی وزارت میراث فرهنگی تنظیم و ارسال شد. با این وجود، طرح هنوز در مرحله بررسی مطالعات لرزهای قرار دارد. دغدغه کارشناسان کاملاً بهجاست و ما هنوز نمیتوانیم با قطعیت بگوییم که آسیب به حداقل رسیده است؛ لذا در این زمینه باید چارهاندیشی جدیتری صورت بگیرد.
به گزارش ایرنا، پیشتر شرکت مترو به ایرنا گفته بود که دانشگاه علم و صنعت مطالعات گستردهای درباره تاثیرات لرزهای و فنی عبور مترو بر مسجد جامع و محدوده اطراف آن انجام داده است، با این وجود کارشناسان میراث فرهنگی بر این باورند مطالعات و واقعیتهای اجرایی همیشه یکسان نیستند.
در حال حاضر، گزینه عبور خط مترو از زیر میدان امام علی (ع) و خیابان علامه مجلسی مطرح است؛ مسیری که در عمق ۲۵ متری اجرا میشود و به گفته برخی کارشناسان در این عمق لایههای باستانی وجود ندارد و احتمال آسیب به میراث تاریخی حداقل است.
با وجود عمق مسیر، چون مترو از حریم اثر عبور میکند، همچنان نگرانیهایی درباره تاثیرات لرزشهای بلندمدت بر پایداری سازه وجود دارد.
اصفهان در سال ۴۴۳ هجری قمری (زمان حکومت طغرلبیگ، بنیانگذار سلسله سلجوقیان) به عنوان پایتخت سیاسی و اداری این امپراتوری انتخاب شد و تا پایان دوره سلجوقی، مرکز اصلی قدرت آنان باقی ماند. این دوران در تاریخ اصفهان به عنوان عصر طلایی معماری شناخته میشود، چرا که سلجوقیان با تکیه بر هنر استادکاران ایرانی، تحولی بنیادین در ساختوساز ایجاد کردند. از مهمترین آثار بهجامانده از این دوره که شناسنامه تاریخی محور سلجوقی محسوب میشوند، میتوان به مسجد جامع عتیق اصفهان اشاره کرد که گنبد «نظامالملک» و گنبد «تاجالملک» آن شاهکار مهندسی و آجرکاری این دوران هستند.
علاوه بر آن، منارههای ساربان و علی، بخشهایی از مدرسه امامیه، و بقایای باستانی در محله جویباره و محدوده کمر زرین، از دیگر آثار شاخص و یادگارهای دوران شکوه پایتختی سلجوقیان در اصفهان به شمار میروند که هنوز هم گویای نبوغ معماری آن عصر است.
۲۳۳۲۱۷
