همشهری آنلاین - محمد سرابی: نه فقط خانهها بلکه ساختمانهای نوساز مدرسهها و درمانگاهها که شاید چند سال قبل ساخته شده باشد هم بیاستفاده میماند؛ زیرا دیگر کسی در روستا نیست که نیاز به معلم و پزشک دائمی داشته باشد. این تصویر را میتوان در نقاط مختلف ایران دید و روستاهایی را برشمرد که ساکنان قدیمی، آنها را رها کردهاند. با این حال، علی قربانی، معاون امور دهیاریهای سازمان شهرداریها و دهیاریهای وزارت کشور به همشهری میگوید که روستاها «متروک» و «خالی از سکنه» نشدهاند. ظاهراً تا زمانی که حتی چند نفر در روستایی ساکن باشند نمیتوان آن را متروک به شمار آورد.
خشکسالی آمد، مدرسهها کمتر شدند
در سالهای پیش شایعهای بود که برخی از مدارس خیّرساز روستا، پس از ساخت و در مدت چند سال کاربرد خود را از دست دادهاند؛ زیرا خانوادههای جوان، روستا را رها کرده و فرزندان خود را همراه خود بردهاند. کاربری این ساختمانها را نمیشود عوض کرد؛ در نتیجه بنایی نوساز و مستحکم اما خالی و بیاستفاده باقی میماند. علی قربانی، معاون امور دهیاریهای سازمان شهرداریها و دهیاریهای وزارت کشور در اینباره به همشهری میگوید: «سال گذشته به همراه همکارانم به بیش از ۵۰بازدید در سراسر کشور رفتیم و روستایی نداشتیم که کاملا متروک و مدرسه آن تعطیل باشد؛ اما روستاهایی بودند که تعداد دانشآموزان آن به حد نصاب نرسیده و آنها برای تحصیل به روستای همجوار رفتهاند که در خراسان شمالی این روستاها را مشاهده کردیم.»
او با اشاره به اینکه آموزش و پرورش در پیشبینی تعداد دانشآموزان سختگیر است، تأکید میکند: «مثلا مدارس چند پایه برای حدود ۲۰دانشآموز راهاندازی میشود؛ با این حال ممکن است یک شخص خیّر، مدرسه روستای اجدادی خود را بازسازی کند درحالیکه تعداد دانشآموزان برای راهاندازی آن کافی نیست و در نتیجه کلاس تشکیل نمیشود.»
ساختمانی که خالی باشد چه سرنوشتی پیدا میکند؟ وزارت آموزش و پرورش و وزارت بهداشت به آسانی اجازه فروش یا تغییر کاربری ساختمانهای خود را نمیدهند: «واگذاری مدرسههای وزارت آموزش و پرورش و درمانگاههای وزارت بهداشت نیازمند طی کردن مراحل اداری است. ساختمانهای بلااستفاده درصورتی که در شورای برنامهریزی استان تصویب شود در اختیار دهیاری بهعنوان مدیریت ارشد روستا قرار میگیرد تا برنامههای مورد نظر شورای روستا در آن برگزار شود. مدرسهای در روستایی در استان البرز به بخش خصوصی اجاره داده شده است تا تبدیل به اقامتگاه بومگردی شود.»
روستای پر خانوار متروک نمیشود
حالا یک پرسش اصلی مطرح میشود. آیا تعداد روستاهای متروک و روند متروک شدن در ایران قابلتوجه است؟ قربانی بیان میکند: «در یک دهه گذشته هیچ آمار رسمی گرفته نشده است که تعداد روستاهای متروک را نشان دهد. ما نیز در انتظار نتایج سرشماری آبان ۱۴۰۵هستیم. سرشماری مشخص میکند که از ۶۳هزار روستای ایران چه تعدادی متروکه شدهاند. انتظار میرود که روستاهای متروک از گروه زیر ۲۰خانوار باشند. برخی مناطق روستایی هستند که مثلا ۵خانوار جمعیت دارند و اگر آنها از محل زندگی خود کوچ کنند این مناطق روستایی را میتوان متروک محسوب کرد اما انتظار نمیرود روستاهای با جمعیت زیاد خالی از سکنه شوند.»
وقتی قرار باشد ساختمانی از بخش دولتی به بخش غیردولتی واگذار شود، معمولا بهصورت واگذاری حق بهرهبرداری دارد نه مالکیت. حتی بین سازمانهای دولتی هم این رویه وجود دارد؛ مثلا در یک روستا زمینی از منابع طبیعی به وزارت نیرو داده شده بود تا در آن نیروگاه خورشیدی ساخته شود. مالکیت زمین در اختیار منابع طبیعی باقی ماند و فقط استفاده از آن بهعنوان نیروگاه واگذار شد.
بیش از ۴۰هزار روستا
با اینکه بهنظر میآید جمعیت روستاها درحال کاهش است، اما تعداد روستاهای دارای دهیاری از گذشته هم بیشتر شده است. قربانی با اشاره به اینکه جمعیت روستایی بهدلیل مهاجرت معکوس در برخی نقاط افزایش داشته است، میگوید: «انتخابات این دوره شورای روستاها در ۴۲ هزار و ۱۶۹ روستا برگزار میشود که ۲هزار روستا بیشتر از دوره قبل است. بنا به اطلاعاتی که داریم، تعداد روستاهای بیش از ۲۰خانوار ما افزایش پیدا کرده است؛ زیرا درخواستهای زیادی برای تشکیل دهیاری داشتیم. روستاهای زیر ۲۰خانوار دهیاری ندارند و این درخواستها نشان میدهند که جمعیت روستایی رو به افزایش است.»
او درباره ۲استانی که بیشترین جمعیت روستانشین را دارند، بیان میکند: «بیشترین آبادیهای دارای سکنه ما در ۲استان کرمان و سیستان و بلوچستان هستند. بیشترین آبادیها در سیستان و بلوچستان و بیشترین سکنه آبادیها در کرمان هستند. این ۲استان هم آبادی زیر ۲۰خانوار و هم آبادی بالای ۲۰خانوار زیادی دارند. مخصوصا از نظر آبادیهای زیر ۲۰خانوار این ۲ استان تعداد زیادی روستا دارند که در بازدیدهای استانی هم قابل مشاهده است.»
۶۳هزار آبادی: دارای سکنه در ایران ثبت شدهاند.
۲۳هزار آبادی: زیر ۲۰خانوار هستند که ۹۶۷هزار نفر جمعیت دارند.
۴۰هزار آبادی: بیش از ۲۰ خانوار هستند که ۱۹میلیون و ۷۴۰هزار نفر جمعیت دارند.
