به گزارش گروه تاریخ خبرگزاری صداوسیما، فتوای تحریم تنباکو یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ معاصر ایران است؛ رویدادی که نشان داد هرگاه مرجعیت دینی با آگاهی و شجاعت وارد میدان شود و مردم نیز با ایمان و بصیرت از آن پشتیبانی کنند، بزرگترین قدرتهای استعماری نیز ناچار به عقبنشینی خواهند شد.
از سال ۱۲۷۰ هجری شمسی، زمانی که آیتالله العظمی میرزای شیرازی سلطه بیگانگان بر سرنوشت مسلمانان را برنتافت و حکم تاریخی تحریم تنباکو را صادر کرد، تا نهضت مشروطه، انقلاب اسلامی و حضور امروز مردم در صحنه، یک حقیقت همواره تکرار شده است: تقابل میان اراده ملت مسلمان ایران و تلاش استعمار برای سلطه و نفوذ.
در اواخر دوران قاجار، واگذاری امتیاز انحصاری توتون و تنباکوی ایران به یک شرکت انگلیسی، فقط یک قرارداد اقتصادی نبود؛ بلکه اقدامی بود که استقلال اقتصادی، سیاسی و حتی فرهنگی کشور را نشانه گرفته بود. این امتیاز، راه نفوذ گسترده بیگانگان را در ساختار تصمیمگیری کشور باز میکرد و عملاً عزت و حاکمیت ملی ایران را زیر سؤال میبرد. در چنین شرایطی، میرزای شیرازی به عنوان مرجع بزرگ شیعه، با درک عمیق از ابعاد این خطر، وارد میدان شد و با صدور فتوای تاریخی خود، استعمال تنباکو را تحریم کرد.
اهمیت این فتوا تنها در متن کوتاه آن نبود، بلکه در اثر عظیم اجتماعی و سیاسی آن آشکار شد. مردم ایران، از اقشار مختلف، با تبعیت از مرجعیت دینی، قلیانها را کنار گذاشتند و از اجرای این امتیاز استعماری جلوگیری کردند. این همراهی کمنظیر نشان داد که پیوند میان دین، مردم و دفاع از استقلال کشور، ریشهای عمیق در فرهنگ ایرانی دارد. در نتیجه همین اتحاد، حکومت قاجار و حامیان خارجی آن ناچار شدند در برابر اراده ملت عقبنشینی کنند.
نهضت تحریم تنباکو را میتوان مقدمهای مهم برای بیداری سیاسی و اجتماعی ملت ایران دانست؛ بیداریای که در سالهای بعد، در نهضت مشروطه جلوهای دیگر یافت. در جریان مشروطه نیز مردم ایران برای محدود شدن استبداد، جلوگیری از نفوذ بیگانگان و احیای عدالتخواهی به میدان آمدند. هرچند نهضت مشروطه فراز و فرودهای فراوانی داشت و از مسیر اصلی خود نیز آسیب دید، اما در اصل، ادامه همان مطالبه تاریخی ملت ایران بود: استقلال، عدالت و مقابله با سلطه داخلی و خارجی.
این مسیر در قرن بعد، با انقلاب اسلامی به اوج تازهای رسید. اگر در نهضت تنباکو مرجعیت دینی در برابر نفوذ اقتصادی و سیاسی استعمار ایستاد، و اگر در مشروطه مردم در پی مهار استبداد و نفوذ بیگانگان بودند، در انقلاب اسلامی این دو جریان در سطحی گستردهتر و عمیقتر به هم پیوستند. امام خمینی (ره) نیز همانند میرزای شیرازی، بر اصل نفی سلطه بیگانگان تأکید داشتند. اعتراض ایشان به لایحه کاپیتولاسیون نمونهای روشن از همین روحیه بود؛ روحیهای که بر اساس عزت اسلامی و استقلال ملی، هرگونه برتری و سلطه بیگانه بر مسلمانان را مردود میدانست.
در واقع، تاریخ معاصر ایران نشان میدهد که مردم این سرزمین همواره در برابر سلطهطلبی بیگانگان حساس بودهاند. از قیامهای محلی و مردمی گرفته تا حرکتهای بزرگ ملی، همواره مردان و زنانی از این سرزمین برخاستهاند که عزت و آزادی را بر آسایش در سایه سلطه ترجیح دادهاند؛ از میرزا کوچکخان جنگلی و رئیسعلی دلواری تا ستارخان و باقرخان، و از علمای مبارز تا جوانان مؤمن این مرز و بوم. این روحیه، برخاسته از ریشههای عمیق دینی و فرهنگی ملت ایران است؛ فرهنگی که در آن دینداری و وطندوستی از یکدیگر جدا نیستند، بلکه در کنار هم معنا پیدا میکنند.
در این نگاه، دفاع از وطن صرفاً یک وظیفه ملی نیست، بلکه تکلیفی دینی و انسانی نیز به شمار میرود. چنانکه قرآن کریم میفرماید:
«وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»
یعنی خداوند هرگز راه سلطه کافران بر مؤمنان را قرار نداده است.
همین باور قرآنی، در ماجرای تحریم تنباکو، در نهضت مشروطه، در انقلاب اسلامی و نیز در دوران دفاع مقدس، الهامبخش ملت ایران بوده است.
امروز نیز حضور مردم در صحنه، امتداد همان سنت تاریخی است. هر زمان که دشمنان این ملت با فشار، تهدید، جنگ ترکیبی، تحریم یا عملیات روانی کوشیدهاند اراده ملت ایران را تضعیف کنند، مردم با هوشیاری و تبعیت از رهبری دینی و سیاسی کشور، نقشه آنان را خنثی کردهاند. این حضور آگاهانه نشان میدهد که ملت ایران همچنان بر همان عهد تاریخی خود استوار است: حفظ استقلال، صیانت از عزت ملی و ایستادگی در برابر سلطهطلبی.
بنابراین، فتوای تحریم تنباکو صرفاً یک حادثه تاریخی متعلق به گذشته نیست، بلکه نماد یک جریان زنده و ماندگار در تاریخ ایران است؛ جریانی که از مرجعیت دینی، بصیرت مردم و مقاومت در برابر استعمار شکل گرفته و در مقاطع مختلف تاریخی، از مشروطه تا انقلاب اسلامی و تا امروز، تداوم یافته است. اگر آن روز مردم با کنار گذاشتن تنباکو در برابر استعمار ایستادند، امروز نیز با حضور در صحنه و حفظ وحدت و بصیرت، از استقلال و عزت کشور خود دفاع میکنند. این همان درس بزرگ نهضت تنباکو است: هرجا مردم و رهبری دینی در کنار هم باشند، سلطهگران راهی به این ملت نخواهند یافت.
اکنون بیش از هفتاد روز است که مردم با لبیک به ولی امر خود در میدان حضور دارند و سبب عقب نشینی چندباره دشمن مستکبر و استعمار گر شدهاند، اما این بار عقب نشینی دشمن به شکست هیمنه پوشالی او خواهد انجامید.
پژوهشگر و نویسنده: طیبه السادات حسینی
