به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، مصطفی صالحی وزیری، استاد ویروس شناسی و مدیر خدمات تخصصی سلامت انستیتو پاستور ایران گفت: جوندگان مخزن طبیعی هانتاویروسها هستند و هر گونه هانتاویروس معمولاً با یک یا چند گونه خاص از جوندگان ارتباط تکاملی و اکولوژیک پایدار دارد. هانتا ویروسها بدون ایجاد بیماری شدید در بدن جوندگان مخزن به طور مزمن باقی میمانند و جوندگان آلوده میتوانند ویروس را بهمدت طولانی از طریق ادرار، مدفوع و بزاق دفع کنند و بدین ترتیب محیط را آلوده سازند.
صالحی وزیری ادامه داد: انسان عمدتاً از طریق استنشاق ذرات آئروسلشده ناشی از این ترشحات آلوده، به بیماری مبتلا میشود. سایر راههای انتقال شامل تماس مستقیم با ادرار/مدفوع، گاز گرفتن جوندگان و در موارد نادر مانند ویروس آندس (Andes virus) انتقال انسان به انسان نیز گزارش شده است.
وی افزود: عفونت انسانی با هانتاویروسها میتواند منجر به دو سندرم عمده شود: سندرم هموراژیک با نارسایی کلیوی (HFRS) که بیشتر با سویههای دنیای قدیم مانند Hantaan، Seoul، Dobrava و Puumala مرتبط است و سندرم ریوی هانتاویروس (HPS/HCPS) که عمدتاً با سویههای دنیای جدید مانند Sin Nombre و Andes virus ایجاد میشود. هر دو سندرم ریشه در اختلال عملکرد اندوتلیال عروق مویرگی و تشدید پاسخ سیستم ایمنی (immunopathogenesis) دارند. HFRS با علائمی مانند تب، سردرد، درد کمر و شکم، پروتئینوری، هماچوری، ترومبوسیتوپنی، خونریزی و نارسایی حاد کلیوی همراه است و میزان مرگ و میر بر اساس گونه ویروس ۵ تا ۱۵ درصد میباشد. در حالی که HCPS با ادم ریوی غیرکاردیوژنیک، شوک و نارسایی تنفسی حاد تظاهر میکند. نرخ مرگومیر HPS میتواند تا ۲۰ تا ۴۰ درصد برسد.
مدیر خدمات تخصصی سلامت انستیتو پاستور ایران ادامه داد: رخداد مرتبط با آندِس ویروس در کشتی کروز در ماه میسال ۲۰۲۶ (اردیبهشت ۱۴۰۵) توجه جهانی را به طور مضاعف به هانتاویروسها جلب کرد. با این حال، شواهد موجود نشان میدهد که خطر وقوع رخدادی مشابه در ایران در حال حاضر پایین است. اگرچه طی یک دهه اخیر شواهدی از گردش هانتاویروسها در انسان و جوندگان ایران گزارش شده است، مطالعات موجود بیشتر بیانگر گردش پراکنده ویروس بوده و تاکنون نشانهای از بروز اپیدمیهای گسترده یا انتقال پایدار انسان به انسان در کشور مشاهده نشده است.
وی افزود: مطالعات مرتبط با هانتاویروسها در ایران از دهه ۱۹۸۰ با گزارشهای پراکنده بالینی از موارد مشکوک به تب خونریزیدهنده همراه با سندرم کلیوی (HFRS)، بهویژه در مناطق شمالغرب کشور، آغاز شد. با این حال، شواهد قطعی آزمایشگاهی تا سال ۲۰۱۴ در دسترس نبود. در این سال، بخش آربوویروسها و تبهای خونریزی دهنده ویروسی انستیتو پاستور ایران نخستین شواهد سرولوژیک و مولکولی عفونت هانتاویروس را در میان رفتگران شهرداری اصفهان گزارش کرد. در این مطالعه، شاخصهای عفونت در ۹ نفر از ۲۰۰ رفتگر (۴.۵٪) شناسایی شد که اهمیت مواجهه شغلی با جوندگان و محیطهای آلوده را نشان داد.
صالحی وزیری تصریح کرد: در ادامه، مطالعات دیگر دانش موجود درباره گردش هانتاویروس در ایران را گسترش داد. در سال ۲۰۱۹، بررسی بیماران مشکوک به تبهای خونریزیدهنده ویروسی از استانهای مختلف کشور، شواهدی از مواجهه با ویروسهای Puumala و Hantaan را گزارش کردند. سپس مطالعات مولکولی، شناسایی یک گونه غیر پاتوژن به نام Tula orthohantavirus را در جونده Dryomys nitedula در شمالغرب ایران و Seoul virus را در رتهای شهری تهران نشان دادند. این یافتهها گردش گونههای مختلف هانتاویروس در مخازن جوندگان کشور را تأیید میکند.
وی ادامه داد: با وجود این یافتهها، تفاوتهای مهمی میان وضعیت ایران و رخداد آندِس ویروس مرتبط با کشتی کروز ۲۰۲۶ وجود دارد. نخست آنکه ویروسهای شناساییشده در ایران عمدتاً از هانتاویروسهای اوراسیایی مرتبط با HFRS بودهاند، در حالی که ویروس آندس که در آمریکای جنوبی اندمیک است، تنها هانتاویروسی محسوب میشود که انتقال انسان به انسان در آن گزارش شده است و تاکنون هیچ شواهدی از انتقال انسان به انسان هانتاویروس در ایران و نیز وجود جونده مخزن اختصاصی آن (Oligoryzomys longicaudatus) در گزارش نشده است.
مدیر خدمات تخصصی سلامت انستیتو پاستور ایران افزود: دوم آنکه تاکنون هیچ اپیدمی یا طغیانی از سندرمهای مرتبط با هانتاویروسها در ایران گزارش نشده است. بخش عمده شواهد موجود در کشور حاصل مطالعات سرولوژیک، بررسی گروههای شغلی پرخطر یا مطالعات جوندگان بوده و نه خوشههای بالینی گسترده. این موضوع نشان میدهد که گردش هانتاویروس در ایران احتمالاً ماهیتی پراکنده، وابسته به مواجهه محیطی و با شدت بسیار کمتر نسبت به مناطق اندمیک آمریکای جنوبی یا شرق آسیا دارد. سوم آنکه شرایط اکولوژیک و اپیدمیولوژیک ایران با رخداد کشتی کروز تفاوت اساسی دارد. رخداد سال ۲۰۲۶ در محیطی بسیار محدود، متراکم و مرتبط با سفرهای بینالمللی طولانیمدت رخ داد؛ شرایطی که با الگوهای معمول انتقال در ایران که بیشتر ناشی از تماس محیطی یا شغلی با جوندگان است، قابل مقایسه نیست.
به گفته وی از منظر بهداشت عمومی، پیام اصلی برای ایران نه انتظار وقوع اپیدمیهای گسترده، بلکه ضرورت حفظ آگاهی و تقویت نظام پایش هدفمند است. توسعه ظرفیتهای تشخیص آزمایشگاهی، افزایش آگاهی پزشکان و ادامه مطالعات پایش جوندگان میتواند به شناسایی سریع موارد پراکنده کمک کرده و در عین حال از ایجاد نگرانی غیرضروری در جامعه جلوگیری نماید. از دهه ۱۳۹۰ ظرفیت تشخیصی آزمایشگاهی عفونتهای هانتاویروسی در بخش آربوویروسها و تبهای خونریزی دهنده ویروسی انستیتو پاستور ایران (آزمایشگاه مرجع کشوری) راه اندازی شده است. با این حال نیاز به ارتقا تستها برای شناسایی گونههای جهان جدید هانتاویروس وجود دارد. بعلاوه انستیتو پاستور ایران در چارچوب پایش عوامل عفونی نوپدید و بازپدید در حیات وحش مطالعاتی بر روی شناسایی هانتاویروسها در جوندگان انجام داده است.
استاد ویروس شناسی گفت: تا تاریخ ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ سازمان جهانی بهداشت همچنان خطر جهانی مرتبط با رخداد ۲۰۲۶ را پایین ارزیابی میکند و شواهد فعلی از گسترش پایدار Andes virus خارج از مناطق اندمیک حمایت نمیکند؛ بنابراین احتمال وقوع رخدادی مشابه کشتی کروز در ایران در حال حاضر محدود ارزیابی میشود. با وجود این عدم بررسی کافی و گسترده وضعیت این ویروسها در کشور، افزایش جمعیت جوندگان و تماس انسان-جوندگان در اثر فاکتورهای مختلف نظیر تغییرات اقلیمی، گسترش شهرنشینی و عدم کنترل موثر جمعیت جوندگان خطر انتشار این ویروسها را در کشور افزایش داده است.
