به گزارش ایرنا، سیستان و بلوچستان با برخورداری از پیشینهای تمدنی و موقعیت استراتژیک در مسیر جاده ابریشم فرهنگی، یکی از بکرترین گنجینههای موسیقی محلی ایران را در خود جای داده است. موسیقی در جامعه بلوچ، نه یک هنرِ صرفاً نمایشی، بلکه پیوندی ناگسستنی با تار و پود زندگی روزمره دارد؛ از لحظه تولد تا آیینهای سوگ و از حماسهخوانیهای کهن تا جشنهای شادی، این نغمهها به عنوان زبان مشترک مردم این سرزمین، هویت فرهنگی آنان را بازتاب میدهند.
یکی از شاخصههای متمایز موسیقی بلوچی، تنوع حیرتانگیز سازهای بومی آن است. سازهایی که هر یک نه تنها یک ابزار موسیقایی، بلکه بخشی از هویت تاریخی این منطقه محسوب میشوند. «بنجو»، «رباب»، «قیچک»، «دونلی»، «تنبورک»، «دایرهزنگی»، «تشت و کوزه» و «دهلک» از جمله سازهای محوری در اجرای موسیقی بلوچستان هستند که هرکدام با طنینی منحصر به فرد، اصالت این موسیقی را حفظ کردهاند.
این میراث ارزشمند که طی قرنها به صورت سینه به سینه میان هنرمندان و نوازندگان منتقل شده، اکنون با چالشی دوگانه روبروست؛ از سویی برخی از این سازهای دیرین کمتر مورد استفاده قرار میگیرند و از سویی دیگر، نسل جوان با درکی نوین، به دنبال احیای این گنجینهها در قالبهایی تازه هستند.
در سالهای اخیر، موجی از خلاقیت میان هنرمندان جوان بلوچ شکل گرفته است. این رویکرد که بر پایه الهام از ملودیهای اصیل و استفاده از تنظیمهای مدرن و سازهای الکترونیک بنا شده، توانسته است موسیقی بلوچی را از مرزهای جغرافیایی سیستان و بلوچستان فراتر ببرد. استقبال مخاطبان در فضای مجازی و بازخوردهای مثبت فرامنطقهای نشان میدهد که اگر این میراث با برنامهریزی دقیق معرفی و حمایت شود، میتواند به عنوان یکی از ظرفیتهای برجسته گردشگری فرهنگی ایران در سطح جهانی مطرح گردد.
سیستان و بلوچستان؛ گنجینهای از نغمههای اسطورهای و آواهای ماندگار
موسیقی جنوب سیستان و بلوچستان به عنوان یکی از غنیترین و اصیلترین گونههای موسیقی نواحی ایران، پیوندی عمیق با اسطورهها، آیینها و تاریخ این مرز و بوم دارد؛ میراثی که نه تنها در نغمههای سوزناک و حماسیاش، بلکه در سازهای دستساز و بیبدیلش، راوی رنجها و شکوه تمدن جنوبشرق ایران است.
در پهنه بیکران جنوبشرق ایران، آنجا که بادهای گرم مَکُران با تپههای شنی بلوچستان در هم میآمیزند، نغمههایی به گوش میرسد که گویی از اعماق تاریخ این سرزمین برآمدهاند؛ موسیقی بلوچی، نه تنها یک فرم هنری، بلکه شناسنامه هویتی، آینه تمامنمای رنجها و شادیها و دانشنامه شفاهی قوم بلوچ است که طی هزارهها، در انزوای باشکوه کویر صیقل یافته است.
تاریخچهی این موسیقی، ریشههایی در پیوند با تمدنهای کهن هندو - ایرانی دارد و پیشینه آن را میتوان در فرهنگ شفاهی مردمان این دیار جستوجو کرد که از طریق سلسلههای هنرمندان «لوری» یا «پهلوان»، سینه به سینه منتقل شده است.
موسیقی بلوچستان به مثابه یک جزیرهی فرهنگی عمل کرده که به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و دوری از هیاهوی تغییرات سریع مرکز، توانسته اصالت ساختاری خود را در فواصل موسیقایی و سبکهای آوازی، تا به امروز حفظ کند. این هنر، آمیزهای است از آیینهای کهن «گواتی» (موسیقی درمانی و شفابخش)، حماسهخوانیهای رزمی و آواهای سوزناک «زهیروک» که صدای غربت و فراق را در کویر طنینانداز میکند.
یکی از شاخصههای منحصربهفردِ موسیقی بلوچی، تنوع سازبندی و تکیه آن بر سازهایی است که در پیوند با اقلیم خشک و کویری این منطقه تکامل یافتهاند.حیات امروز این میراث عظیم، وامدار استادان بیبدیلی است که هر یک، ستونی استوار برای حفظ این بنای فرهنگی بودهاند؛ هنرمندانی چون زندهیاد «پهلوان زنگشاهی»، «رسولبخش زنگشاهی»، «علی بلوچ»، «دینمحمد زمکزهی» و «موسی زنگشاهی» که در قیچکنوازی به اوج کمال رسیدند و استاد فقید «شیرمحمد اسپندار» که با نفس مسیحاییاش در ساز دونلی، نام ایران و بلوچستان را در تالارهای موسیقی جهان پرآوازه کرد. در کنار آنان، خوانندگان تراز اولی نظیر زندهیاد «استاد کمالان هود»، «استاد اسحاق بلوچنسب» و «استاد گلمحمد بلوچی» با اجرای ردیفهای آوازی «لیکو» و «زهیروک»، جانمایه احساس مردم این دیار را در موسیقی خود متبلور ساختند. امروزه، در حالی که موسیقی بلوچی در بزنگاهی تاریخی میان اصالت سنتی و نوگرایی مدرن قرار گرفته، نسل جوانی از موسیقیدانان ظهور کردهاند که با تکیه بر این دانش کهن و بهرهگیری از تنظیمهای امروزی و سازهای الکترونیک، در حال ترجمان این هنر برایِ جهانیان هستند. یکی از شاخصههای منحصربهفردِ موسیقی بلوچی، تنوع سازبندی و تکیه آن بر سازهایی است که در پیوند با اقلیم خشک و کویری این منطقه تکامل یافتهاند.
قیچک: روح تپنده موسیقی بلوچی. این ساز زهی آرشهای که با پوست بز ساخته میشود، بیشترین شباهت را به نالههای انسانی دارد و بهترین ابزار برای اجرای مقامهای حزنانگیز«زهیروک» است.
دونلی: معجزه تنفس. شاملِ دو نی هماندازه که نوازنده با تکنیک دشوار «دمنفس» یا همان تنفس دایرهای، صدایی ممتد و بیوقفه ایجاد میکند.
بنجو: ساز مدرن بومی. اگرچه از سازهای وارداتی به بلوچستان است، اما طی دههها با ساختار موسیقی محلی این منطقه منطبق شده و صدایی ارکسترال و غنی به آن میبخشد.
رباب: صدای کهن. یکی از قدیمیترین سازهای زهی مضرابی که طنینی بم و عمیق دارد و پیوندی ناگسستنی با حماسههای پهلوانی بلوچستان دارد.
تنبورک: لنگرگاه ریتم. با ایجادِ صدای زمینه ممتد (واخوان)، به موسیقی حالتی عرفانی و معلق میبخشد.
سازهای کوبهای (تشت و کوزه، دهلک): ابزارهای خلاقانهای که نبوغ مردم بلوچ را در تبدیل سادهترین ابزارهای زندگی روزمره به بخشی از هویت هنریشان نشان میدهند.
جایگاه ممتاز موسیقی بلوچی در ساختار آکادمیک
کارشناس موسیقی، در گفتوگو با ایرنا با تأکید بر ظرفیتهای فنی این هنر گفت: موسیقی بلوچی به دلیل برخورداری از فواصل و گامهای همسو با موسیقی کلاسیک جهانی و تنوع سازبندی، از جایگاهی ممتاز در میان گونههای موسیقی محلی ایران برخوردار است.
محمدرضا عدیلی، با تبیین تمایز ساختاری افزود: سیستان و بلوچستان به لحاظ موسیقایی دارای دو بخش فرهنگی مجزاست؛ موسیقی منطقه سیستان قرابت بیشتری با موسیقی ردیف دستگاهی ایرانی دارد، اما موسیقی بلوچی ساختاری متفاوت و مستقل دارد. نکته قابل توجه این است که برخلاف بسیاری از موسیقیهای محلی ایران، استفاده از ربعپرده در موسیقی بلوچی بسیار محدود بوده و فواصل بیشتر به صورت نیمپردهای اجرا میشود که این ویژگی، قابلیت تنظیم و ارائه آن در سبکهای مدرن و جهانی را دوچندان کرده است.
این کارشناس موسیقی با اشاره به بزرگان این عرصه، یادآور شد: حیات و پویایی امروز موسیقی بلوچی مرهون استادان بزرگی است که نامشان در تاریخ فرهنگ ایران جاودانه شده است؛ هنرمندانی چون زندهیاد پهلوان زنگشاهی، رسولبخش زنگشاهی، علی بلوچ، دینمحمد زمکزهی و موسی زنگشاهی در عرصه قیچکنوازی و استاد شیرمحمد اسپندار که با ساز دونلی شهرتی جهانی یافت.
وی در پایان با اشاره به تنوع گونههای آوازی از جمله «زهیروک» و «لیکوخوانی» تأکید کرد: موسیقی در زندگی مردم بلوچ حضوری زنده و جاری دارد. از چهرههای ماندگاری نظیر زندهیاد استاد کمالان هود، استاد اسحاق بلوچنسب و استاد گلمحمد بلوچی میتوان به عنوان حافظان این ردیفهای آوازی یاد کرد که میراثدارِ اصالت این هنر کهن هستند و همچنان نامشان الهامبخش هنرمندان جوان است.
