با وجود ظرفیت بالای این عرصه برای جهانیشدن، نویسندگان و مترجمان این حوزه بر این باور هستند که عدم توجه و حمایت دولت، هزینه بالای چاپ و ترجمه، قطعی گسترده اینترنت جهانی و محدودیت انتخاب موضوع ازجمله مواردی است که رسیدن ادبیات کودک و نوجوان ایران را به سطح بینالمللی با بحرانهای جدی مواجه کرده است.
در ادامه گفتوگوی ایسنا با چهار تن از فعالان این عرصه، «سمیه سیدیان»، «آذر فیروزیراد»، «علیرضا احمدی» و «سیداحمدمیرزاده» را میخوانید که به اهمیت، جایگاه، موانع موجود این عرصه در کشور و ارائه راهکار برای ارتقاء سطح این حرفه پرداختهاند.
نقش مهم ترجمه ادبی در رسیدن به بازار جهانی کتاب
سمیه سیدیان، نویسنده و مترجم آثار کودک و نوجوان با بیان اینکه در کنار سابقه کوتاهمدت ادبیات کودک و نوجوان ایران، تا حدودی میتوان گفت که این عرصه به سطح بینالمللی رسیده است اما هنوز گامهای موثری مانده تا به سطح جهانی برسد، اظهار کرد: میتوان از نویسندگان خوبی مانند هوشنگ مرادی کرمانی، فرهاد حسنزاده و فرشید شفیعی نام برد که به دلیل درخشش آثارشان در جوایز جهانی «هانس کریستین اندرسن» و «آسترید لیندگرن» مورد توجه قرار گرفتهاند. هرچند که در سالیان اخیر نیز نام تصویرگران خوب و جوان هم در میان برگزیدگان جشنوارههای خارجی به چشم میخورد اما همچنان در زمینه ادبیات با مشکلات فراوانی روبهرو هستیم.
وی با تاکید بر اینکه برای رسیدن ادبیات کودک و نوجوان به حوزه جهانی و رقابت با آثار خارجی، باید بتوانیم از مشکلات و محدودیتهای زبانی، فرهنگی و اقتصادی عبور کنیم، ادامه داد: متاسفانه موانع و مشکلات زیادی در ورود به ادبیات جهانی وجود دارد. نمیتوان انتظار داشت با ترجمههای محدود و ضعیف در بازاریابی بینالمللی، موفق عمل کنیم. از طرفی ایران تفاوتهای فرهنگی با مخاطبان جهانی دارد. همینطور میتوان به عدم حمایت مالی و صنعتی برای نشر و حضور در بازار جهانی اشاره داشته باشیم. کشورهایی مثل آمریکا، انگلیس، ژاپن، کره جنوبی و برخی دیگر از کشورهای اسکاندیناوی موفقتر از دیگر کشورها در این زمینه عمل کردهاند.
این نویسنده و مترجم آثار کودک و نوجوان اضافه کرد: عمده دلایل اصلی این موفقیتها در چند مورد خلاصه میشود. نخست، آنها توانستهاند با ترجمه به بازارهای وسیع دنیا دسترسی پیدا کنند. در بحث چاپ نیز صنعت نشر خود را گسترش داده و حرفهای پیش میروند. کشورهای نامبرده روی تصویرگری و کیفیت تولید کتابها سرمایهگذاری میکنند. در نمایشگاههای بینالمللی کتاب حضور دارند و در نهایت داستانهایی با جذابیت جهانی که قابلیت اقتباس برای انیمیشن و سریال دارند، منتشر میکنند.
سیدیان الگوبرداری و بهرهبرداری از سیستم نشر و ترجمه کشورهای موفق را موثر دانست و اظهار کرد: میتوان به کمک سرمایهگذاری در حوزه ترجمه حرفهای، شناخت بهتر نویسندگان و تصویرگران و در نهایت آموزش به آنها کمکم ورود به عرصه جهانی ادبیات کودک و نوجوان را تقویت کرد. به این ترتیب با حضور در جشنوارهها و نمایشگاههای جهانی میتوان با قدرت بیشتری با ناشران بینالمللی روبهرو شد. از طرف دیگر با به کار گرفتن تجربههای موفق آنها و تولید آثاری با موضوعات جهانی و قابل درک برای تمام کودکان دنیا، میتوانیم حرفی برای گفتن در این عرصه داشته باشیم.
این مترجم با تاکید بر اینکه ناشران داخلی نقش مهم و کلیدی در ترجمه، بازاریابی جهانی، معرفی نویسندهها به ناشران خارجی و آژانسهای ادبی دارند، توضیح داد: سیستم انتشارات در ایران بسیار ضعیف عمل میکند و با اینکه آنها به دلیل شرکت در نمایشگاههای بینالمللی و ارتباط مستقیم با ناشران خارجی امکانات دارند، متاسفانه از این فرصت به خوبی استفاده نمیکنند. به جز چند ناشر، دیگر ناشران توجه چندانی به ترجمه و انتشار آثار ایرانی و معرفی به بازارهای جهانی ندارند. این درحالی است که بسیاری از ناشران به دلیل مشکلات مربوط به سرمایه، شبکه بینالمللی یا برنامهریزیهای بلندمدت از این امر مهم فاصله گرفتهاند. متاسفانه ما برای ورود آثار نویسندگان ایرانی به ادبیات جهانی کودک و نوجوان نمیتوانیم به فعالیتهای پراکنده و محدود امیدوار باشیم.
وی به مقایسه موضوعات ایرانی و خارجی در نگارش آثار کودک و نوجوان اشاره و تصریح کرد: تمرکز بر موضوعات جهانی امری برای جذب مخاطب بینالمللی است، در عین حال توجه به هویت فرهنگی و بومی نیز اهمیت دارد. نویسندگان و تصویرگران میتوانند با پرداختن به مفاهیم اصلی و بنیادین و حفظ ارزشهای مشترک انسانی چون خانواده، شجاعت، دوستی، نبرد خیر و شر و ... که در تمام فرهنگها وجود دارند و برای بچهها ملموس هستند، آثاری خلق کنند. این موضوعات همواره برای مخاطب جهانی جذاب است و مورد استقبال قرار میگیرد. اگر این آثار بتوانند بازتابی از فرهنگ و روح و ادبیات ویژه ایران باشند، همزمان ترکیب جهانی و ویژهای را حفظ میکنند و از این منظر جذابیت دارند. در واقع به جای حذف هویت، باید آن را به شکلی نشان داد که برای مخاطب خارجی نیز قابل فهم و دوستداشتنی باشد.
این نویسنده و مترجم آثار کودک و نوجوان با اشاره به چالشهای ترجمه و عدم فهم برخی از موضوعات فرهنگی از سوی مخاطب خارجی، عنوان کرد: مواردی ازجمله تفاوتهای ریشهای و عمیق در تجربهها، برخی از ارزشها، سنتها و ساختارهای اجتماعی خاص میتوانند مانعی برای برخی موضوعات داستانی برای ورود به عرصه جهانی باشند. به عنوان مثال تفاوتهای زبانی، گاهی مفاهیم و اصطلاحات، بازیهای کلامی یا طنزهایی که در یک زبان و فرهنگ وجود دارند که از معادل دقیقی در زبان و فرهنگ دیگر برخوردار نیستند یا بار معنایی متفاوتی را منتقل میکنند. این موضوع میتواند به عنوان یک عامل بازدارنده محسوب شود.
سیدیان ادامه داد: گاهی عناصر، نمادها و استعارههای فرهنگی ایرانی، برای فرهنگهای دیگر قابل درک نیستند، یا ارزشها و هنجارهای فرهنگی متفاوتی میان کشورها وجود دارد. به همین جهت، نویسنده ایرانی باید بر این موانع مسلط شود و نویسندگان و مترجمان باید به بومیسازی در عین جذب مخاطب جهانی توجه کنند. یعنی داستان به گونهای نوشته یا ترجمه شود که مخاطب ناآشنا نیز بتواند با آن ارتباط برقرار کند، یا اینکه توضیحات لازم به شکلی ظریف و دراماتیک در متن گنجانده شود تا به فهم مخاطب کمک کند.
وی با بیان اینکه نگارش آثار نویسندگان برای مخاطب جهانی در جهت ارتباط بیشتر با ادبیات دنیا امری شایسته است و آنها را باید در جهت این کار تشویق نمود، خاطرنشان کرد: این امر میتواند به رشد و پیشرفت ادبیات کودک و نوجوان ایران بسیار کمک کند که درواقع یکی ضروریترین اقدامات جهت ورود به ادبیات کودک جهان است اما به برنامهریزیهای چندوجهی از سوی مدیران نیازمندیم. میتوان نسل جدید نویسندگان را به کمک آموزش و برگزاری کارگاهها و تمرکز بر تکنیکهای داستاننویسی که قابلیت ترجمه و درک جهانی دارند، هدایت کرد.
این نویسنده و مترجم آثار کودک و نوجوان اضافه کرد: بهعنوان مثال با خلق شخصیتهای چندبعدی، استفاده از مفاهیم مشترک انسانی مانند دوستی، خانواده، شجاعت، کنجکاوی و ساختارهای روایی قابل فهم میتوان به جهانی شدن ادبیات کودک و نوجوان نزدیک شد. باید به نویسندهها انگیزه نوشتن داد و این امر میتواند با برگزاری رویدادها، جشنوارهها و جوایز صورت بگیرد. ناشران میتوانند خود را در نمایشگاههای بینالمللی پررنگتر و از آثار نویسندهها در ترجمه حمایت کنند. ادبیات یکی از بهترین ابزارهای تبادل فرهنگی است. وقتی آثار ایرانی به زبانهای دیگر ترجمه میشوند، پنجرهای به سوی فرهنگ، تاریخ و زندگی مردم ایران گشوده میشود که برای مخاطبان خارجی بسیار ارزشمند است.
سیدیان با بیان اینکه به احتمال قوی، هیچگاه ادبیات کودک و نوجوان هیچوقت به یک زبان واحد جهانی تبدیل نمیشود، گفت: دلایل مختلفی ازجمله ماهیت کودک و هویت فرهنگی او مانع این اتفاق میشوند. تنوع تجربیات انسانی در کشورها هر چند ممکن است در نقاط زیادی مشترک باشند اما باز هم تحت تاثیر فرهنگ، خانواده، جغرافیا، زبان و ... هستند. به جای یک زبان جهانی واحد، به احتمال زیاد شاهد جهانی شدن تنوع خواهیم بود. یعنی آثار ادبی کودک و نوجوان همچنان که ریشه در فرهنگهای محلی دارند، اما با استفاده از یک زبان جهانی برای ترجمه و بازاریابی و تمرکز بر مفاهیم مشترک انسانی، قادرند با مخاطبان گستردهتری در سراسر جهان ارتباط برقرار کنند. این امر باعث غنیتر شدن ادبیات کودک و نوجوان در سطح بینالمللی میشود زیرا تنوع فرهنگی حفظ شده و حتی برجستهتر میگردد.
وی تصریح کرد: برگزاری جشنوارهها و مسابقات بینالمللی میتواند نقش بسیار مهمی در شناسایی نویسندگان جدید، ایجاد انگیزه، شبکه سازی و شناسایی استعدادهای خاص ایفا کند. درواقع جشنوارهها و مسابقات بینالمللی مانند سکوی پرتابی عمل میکنند که نویسندگان جدید را به صحنه جهانی معرفی کرده و به رشد و شکوفایی آنها کمک شایانی مینمایند.
ضرورت حمایت و پرورش دولت از استعدادهای ادبی نوجوان
در ادامه آذر فیروزیراد، نویسنده و موسس سایت داستاننویس نوجوان اظهار کرد: در ایران نویسندگان بااستعداد زیادی داریم اما متاسفانه پرورش پیدا نمیکنند، بنابراین این دسته از ادبیات به سطح بینالمللی نخواهد رسید. نهادهایی مانند وزارت آموزش و پرورش با برگزاری رویدادهایی مانند «پرسش مهر» و جشنواره «خوارزمی» دانشآموزان مستعد را شناسایی میکند اما گامی در جهت رشد و پرورش آنها برنمیدارد. اگر بخواهیم با زمان قبل از انقلاب مقایسهای در این زمینه داشته باشیم، میتوان گفت که تغییرات چندانی رخ نداده است. البته که این تنها به ضعف نویسندگان بازنمیگردد چراکه زمینه پیشرفت برایشان فراهم نبوده است.
وی با بیان اینکه نویسنده نوجوان داخلی برای چاپ اثر خود از توانایی مالی خوبی برخوردار نیست، ادامه داد: بنابراین دولت باید امکانات و زمینه را برای چنین افرادی فراهم کند تا در ادامه این مسیر با ترجمه آثار آنها به زبانهای خارجی، ادبیات کودک و نوجوان کشور بتواند به سطح بینالمللی برسد. مسئله انتخاب موضوع همواره برای نویسندگان یک چالش است چراکه اگر دولت صرفا از موضوعاتی خاص که برخی از آنان به تاریخ یک کشور و ملت ارتباط دارد حمایت کند، در مسیر جهانی شدن ادبیات دچار مشکل میشویم و این مسئله صرفا به ادبیات کودک و نوجوان ختم نمیشود. در جریان نگارش یک اثر ادبی باید موضوعی را مانند همذاتپنداری، صداقت و ریسکپذیری را انتخاب کرد تا مخاطب خارجی هم آن را بپسندند، درک کند و از جذابیت برخوردار باشد.
فیروزیراد با اشاره به چگونگی ایجاد نخستین موسسه فرهنگی در حوزه ادبیات کودک و نوجوان ایران با نام «داستاننویس نوجوان»، توضیح داد: این نهاد فرهنگی با کسب مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد در سال ۱۳۹۶ تاسیس شد که برگزاری کارگاههای آموزش نویسندگی، مسابقات داستاننویسی، معرفی نویسندگان بزرگ دنیا، برگزاری جشنوارههایی با محوریت نگارش و تصویرسازی و موارد متعدد دیگری از اهداف آن به شمار میرود. در آن زمان بستری با محوریت ادبیات کودک و نوجوان در کشور وجود نداشت بنابراین تلاش کردیم تا با دریافت داستانهای کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان از سراسر کشور و انتشار آنها در سایت، برای این نویسندگان ایجاد علاقه و انگیزه کنیم که تا امروز با واکنشهای مثبت زیادی روبهرو بوده است.
این دانشآموخته دکترای زبان و ادبیات فارسی با تاکید بر غنای فرهنگی ایران برای نگارش کتاب، تصریح کرد: در طول تاریخ و تمدن کشور ما، آموزههای فرهنگی و نمادهای بسیار جالبی وجود دارد که میتوان به عنوان سوژه برای نگارش یک کتاب انتخاب شوند. اگر آثاری که با این محوریت نوشته میشوند در مسیر ترجمه و بازتولید قرار گیرند، میتوانند از جذابیت جهانی برخوردار شوند. بنابراین لازم است که همکاری بینالمللی با سایر کشورها رخ دهد که از طریق شرکت در نمایشگاهها، مسابقات و جشنوارههای خارجی امکانپذیر است.
وی ادامه داد: در کنار این تبادلات فرهنگی بهتر است که با ناشران خارجی نیز شبکهسازی در جهت بازنشر آثار داخلی صورت گیرد. ادبیات کودک و نوجوان از این ظرفیت برخوردار است که به صورت چندرسانهای از طریق تولید انیمیشن، کتاب الکترونیک و طراحی اپلیکیشنهایی که افراد خارجی نیز به آن دسترسی داشته باشند، در قالبی جذاب و البته مدرن عرضه شود.
فیروزیراد با اشاره به پیشگامی کشورهای غربی در حوزه ادبیات کودک و نوجوان، اظهار کرد: آمریکا و انگلستان در بحث موفقیت در نگارش آثاری از این قبیل نسبت به کشورهای شرقی بسیار پیشرفتهتر هستند. در چنین جغرافیایی نویسنده این امکان را دارد که آزادانه بیندیشد و همچنین موضوع دلخواه خود را انتخاب کند. این درحالی است که اگر نگاهی به کشورهایی مانند چین و کره شمالی بیندازیم، متوجه میشویم که نویسندگانی مطرح در سطح جهانی ندارند. نکته جالب دیگری که در انگلستان وجود دارد این است که زنان نقش مهمی در ادبیات این کشور از زمانهای قدیم داشتهاند و نویسندگانی مانند «آگاتا کریستی» در ژانر جنایی آثار موفقی را خلق کرده است.
بدون اتصال به اینترنت جهانی، ارتباط با مخاطب بینالمللی دشوار خواهد شد
علیرضا احمدی، نویسنده کتاب کودک و نوجوان با بیان اینکه بزرگترین چالش جهانیشدن ادبیات کودک و نوجوان مسائل اقتصادی است، اظهار کرد: نویسندگان ما درآمد چندانی از آثار خود ندارند و ناشران آنطور که باید از نویسندهها حمایت نمیکنند. بازار کتاب در وضعیت فعلی از شرایط خوبی برخوردار نیست و قیمت بالای کاغذ و چاپ مشکل را دوچندان میکند. نویسنده قصد نگارش دارد اما با توجه به این موارد انگیزه خود را در جهت ادامه مسیر کامل از دست میدهد. اگر این رویه طولانی شود در چند سال آینده شاهد کمبود آثار داخلی در بازار کتاب خواهیم بود و در کنار فروش هرچه بیشتر کتابهای غیرایرانی و خارجی، فرهنگ کشورهای بیگانه به فرهنگ ایرانی تزریق خواهد شد.
وی با تاکید بر اینکه ترجمه آثار هزینه بالایی دارد که با توجه به گسترش هوش مصنوعی تا حدی این هزینهها دچار کاهش شده است، اظهار کرد: پیوند خوردن ناشران با این ابزار دیجیتال زمانبر و طولانی است اما اگر این اتفاق بیفتد، در زمان صرفهجویی خواهد شد و سرعت عمل ناشران افزایش پیدا میکند. با توجه به اینکه هر کشور فرهنگ و زبان خاص خود را دارد در ترجمه برخی از آثار مانند کتب لاتین با چالش مواجه هستیم. در چنین مواقعی مترجم معادلسازی انجام میدهد چراکه بعضی مفاهیم، اصطلاحات و ضربالمثلها غیرقابل ترجمه هستند. این معادلسازیها مشابه یا نزدیک به مفهومی است که در نسخه زبان اصلی تعریف شده است.
این نویسنده کودک و نوجوان ادامه داد: کشورهایی که در حوزه ادبیات کودک و نوجوان موفق بودهاند شامل آمریکا، انگلستان و فرانسه که مرکز نشر آثار بزرگ جهان نیز هست، میشود. این کشورها تبلیغات بسیار گسترده و موثری در جهت نویسندگان و آثارشان انجام دادهاند. با توجه به رابطه تجاری خوب ایران و چین، شاید این ظرفیت را داشته باشیم که با آنان در این زمینه همکاریهای لازم را داشته باشیم. در داخل کشور حمایت چندانی از تبلیغ آثار نویسندگان صورت نمیگیرد و به همین دلیل ادبیات کودک و نوجوان ما رشد جهانی نداشته است. به عنوان مثال صداوسیما این ظرفیت را دارد تا در کنار دیگر آیتمهای تلویزیونی، یک برنامه را به معرفی آثار کودک و نوجوان اختصاص دهد. پروسه جهانیشدن نیازمند همکاری تعداد بالایی از افراد است که حتی اگر یک نفر وظیفه خود را به درستی انجام ندهد، این اتفاق هرگز رخ نخواهد داد.
احمدی با بیان اینکه رسانهها نقش بسیار مهم و پررنگی در معرفی آثار ادبیات کودک و نوجوان به مخاطبان بینالمللی دارند، گفت: اما مسئله قطعی گسترده اینترنت ضربه بزرگی به این عرصه و حتی معرفی کتابهای داخلی میزند. حدود ۹۰ درصد از نویسندگان داخلی قادر به پرداخت اینترنت پرو نیستند. اگر دولت توجه بیشتری به قشر نویسندگان داشته باشد و به آنها اینترنت ارائه دهد، از حالت منزوی خارج خواهند شد. در گذشته، وجود دسترسی به شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام، توییتر و تلگرام توانایی بیشتری برای معرفی و برقراری ارتباط با مخاطب داخلی و همینطور خارجی وجود داشت. این امر باعث میشود که حتی نویسندگان ایرانی قابلیت این را داشته باشند که با مترجمان و ناشران بینالمللی برای چاپ آثار خود را در سطح جهانی داشته باشند.
ادبیات کودک و نوجوان ایران یک پله تا جهانیشدن فاصله دارد
وی اضافه کرد: ادبیات کودک و نوجوان ایران یک پله تا جهانیشدن فاصله دارد. متاسفانه در داخل کشور رسانهای مستقل برای معرفی آثاری از این قبیل وجود ندارد و نهادهای دولتی مربوطه حمایت خاصی از این حوزه نشان نمیدهند. ناشران تمایلی برای چاپ و نشر آثار ادبی داخلی ندارند و زمانی که نگاه دقیقتری به بازار کتاب داشته باشید، با تعداد بالایی از کتب ترجمهشده خارجی مواجه خواهید شد. این درحالی است که گاهی اوقات استانداردهای کتابهای ایرانی در مقایسه با نمونههای خارجی بالاتر است.
این نوینسده کودک و نوجوان تصریح کرد: جشنوارههای ادبیات کودک و نوجوان باید از گستره و تاثیرگذاری بالایی برخوردار باشند چراکه برگزاری رویدادهای این چنینی و اهدای جوایز به تنهایی کافی نیست. به عنوان مثال اگر نویسندهای برنده جایزه نوبل ادبیات میشود، تمامی آثار او به کل دنیا معرفی خواهد شد. پس اگر جشنوارهای با رویکرد ادبیات کودک و نوجوان برگزار میشود باید این امکان را داشته باشد که برندگان را در سطح جهانی معرفی کند. نویسندگان لزوما در آغاز نگارش اثر خود بازار داخلی یا خارجی را هدف قرار نمیدهند و هر شخصی هنر خود را بروز میدهد. به عنوان مثال آثار صنایع دستی ایران برای مخاطب و خریدار صرفا ایرانی یا خارجی تولید نمیشوند. دراقع این وجود ذوق هنری است که باعث میشود افرادی از خارج به داخل کشور بیایند و این آثار را خریداری کنند.
اختلافات فرهنگی و مذهبی گاهی مانع تبادل میشود
سید احمد میرزاده، نویسنده و شاعر ادبیات کودک و نوجوان با بیان اینکه ادبیات کودک و نوجوانان در ایران جوان و در واقع مبتدی است، اظهار کرد: برخی از آثار ادبیات کودک و نوجوان ایران که موفقیتهایی را در کشورهای دیگر به دست آوردهاند، به زبانهای دیگر ترجمه شده و از سوی ناشران خارجی عرضه شدند و در برخی از جشنوارههای بینالمللی از نویسندگان ما تقدیر مختصری انجام شده است، اما این موضوع به آن معنا نیست که بتوانیم مدعی شویم که ادبیات کودک و نوجوان ما در سطح بینالمللی از جایگاه خاصی برخوردار است. دلایل زیادی برای این موضوع وجود دارد که بخشی از آنها فرهنگی و بخش دیگری به سیاستگذاریهای موجود بازمیگردد.
وی ادامه داد: این حوزه دارای نقاط ضعف زیادی است. به عنوان مثال تا امروز شاهد یک جریان مستمر نقد و پژوهش نیستیم. مدت کوتاهی است که رشته ادبیات کودک برای تدریس در دانشگاهها تاسیس شد که همه مراکز آموزشی در کشور با معضل کمبود استاد و متخصص این حوزه روبهرو هستند. معمولا آموزش مباحث این رشته توسط استادان نامرتبط صورت میگیرد که نه قادر به هدایت مطالعات دانشجو هستند و نه دستاوردهای آنها را به درستی ارزیابی میکنند. درک چیستی ادبیات کودک یک مس
ئله مهم است که هنوز به پاسخ آن نرسیدهایم. نگاه سنتی به مقوله ادبیات کودک در میان مدیران، تصمیمگیران و تصمیمسازان غلبه دارد و این راه را برای آفرینش آزاد و خلاق تنگ میکند.
این دانشآموخته دکترای زبان و ادبیات فارسی با تاکید بر اینکه آثار بزرگ ادبیات معاصر ما در سطح جهانی مطرح نشدهاند و به همین خاطر نمیتوان چنین انتظاری از ادبیات کودک و نوجوان داشت، گفت: معمولا کلیت یک فرهنگ یکجا و متوازن رشد میکند و به جایگاه جهانی میرسد. زمانی که یک جامعه در تمام عرصههای علمی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و ... به رشد برسد، ادبیاتش و سپس ادبیات کودکش هم به رشد میرسد. ممکن است در مواردی دچار نقص باشیم اما جریان کلی چنین است. به طور مثال در روسیه ظهور غولهایی ادبی مثل تولستوی و داستایوفسکی فاصله چندانی با ظهور غولهای علمی مثل مندلیف ندارد. در تاریخ ایران نیز ظهور شاهکاری مثل شاهنامه فردوسی کم و بیش همزمان است با ظهور ابن سینا در فلسفه، زکریای رازی در طب، ابوریحان در نجوم و ابن هیثم در فیزیک. بنابراین شاهنامه در خلاء پدید نیامده و درختی در بیابان نیست بلکه درختی تناور است در جنگلی از درختان تناور و این به آن معناست که کلیت فرهنگ در اوج است.
میرزاده ادامه داد: در بحث ترجمه ابتدا بدون توجه به شرایط فرهنگی ملل، مقصد پروسه ترجمه را آغاز کردیم که تا حدی به نتیجه نرسید. سپس به این درک رسیدیم که باید با ناشران خارجی ارتباط بگیریم و به آنها کمک کنیم تا از میان آثار ما با توجه بازاری که دارند، کتاب انتخاب کنند. در ادامه آژانسهای ترجمه به وجود آمدند که متوجه شدیم برخی از آثار گروههای سنی پایین علیرغم زیبایی غیرقابل انکار در زبان مبداء، قابل ترجمه نیستند. یعنی ارزش زیبایی شناختی آنها فقط به قابلیتهای زبان فارسی وابسته است. زبان فارسی زبان بسیار شاعرانهای است و برای خلق زیباییها و جذابیتهای زبانی فرصت بسیاری در اختیار نویسندگان کودک قرار میدهد. زبان فارسی سرشار از کنایهها، تکیه کلامها، ایهامها و دارای ساختار نحوی لغزان و فعلهای مرکب بسیار است.
وی اضافه کرد: مساله بعدی، ارزشهای ایدئولوژیک است. جامعه ما یک جامعه خداباور با اکثریت مسلمان شیعه است و طبعا در تمام آثار به ویژه آثار ادبیات کودک و نوجوان این نگاه جاری است. حال اگر قرار باشد این اثر به یک کشور لائیک برود، از نظر آنان تبلیغ دین در نظر گرفته میشود. ما هم که قرار نیست به صرف دیدهشدن از ارزشهای خود فاصله بگیریم چراکه در آن صورت از اهداف ادبیات خود دور می شویم. برخی ارزشها در یک جامعه مقدس و در جامعهای دیگر بی ارزش یا حتی ضدارزش قلمداد میشوند و زمانی که وارد ادبیات کودک و نوجوان میشوند، اهمیتی دوچندان پیدا میکنند.
این نویسنده کودک و نوجوان در پاسخ به این پرسش که آیا نویسندگان باید برای مخاطبان جهانی بر روی موضوعات جهانی تمرکز داشته باشند یا خیر، پاسخ داد: الزاما چنین نیست که برای جهانی شدن باید به موضوعات کلی، بیرنگ و بیهویت پرداخت. پیامها باید عظیم و جهانی باشد؛ پیامهایی مثل عشق، نوعدوستی، میهن دوستی، خانواده، عشق مادر و فرزند، ارتباط انسان با خدا، ارتباط انسان با طبیعت و ... برای تمام بشریت ارزشمند هستند اما سوژهها اگر بومی باشند جذابتر خواهند بود؛ وقتی شاعر یا نویسندهای به یک سوژه بومی میپردازد، این سوژه برای جهانیان تازهتر است. در همین ادبیات معاصر خودمان معدود آثاری که قدری توجه جهانی را به خود جلب کرده مثل «حیدر بابا» اثر شهریار، شاهکاری که به زبانهای مختلف ترجمه شده، اثری صددرصد بومی است. بنابراین باید بر روی هویت و فرهنگ خود تکیه کنیم. در کنار حال و هوای بومی، نوآوری در فرم لازم است و آنچه یک اثر را جهانی می کند فرم تازه است.
میرزاده با اشاره به اهمیت همکاری بین نویسندگان و ناشران با سازمانهای فرهنگی سایر کشورها در ترویج ادبیات کودک و نوجوان، تصریح کرد: این جریان شامل دو بخش فرهنگی و اقتصادی میشود. در بحث اقتصادی مسئله سود و زبان و حقوق کپیرایت مطرح است که ما همچنان به پیماننامه کپیرایت ملحق نشدیم. اقتصاد ضعیف نشر در ایران و برخی از موانع فرهنگی و سیاسی مانع از پیوستن به این پیماننامه و ایجاد اشکال در نشر بینالملل میشود. در بحث فرهنگی میتوان فعالیتهایی مانند شناخت مشکلاتی که یک ناشر خارجی در برگردان و توزیع یک کتاب ایرانی در کشورش دارد را انجام داد. یکی دیگر از راهکارهایی که برای رفع اشکال در بخش فرهنگی میتوان ارائه داد این است که از مشاهیر جهانی ادبیات کودک برای تدریس در دانشگاهها، ارزیابی و نقد آثار تالیفشده ایرانی دعوت کنیم.
وی خاطرنشان کرد: در بحث برگزاری جشنوارههای داخلی که از سوی نهادهایی مانند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، انجمن نویسندگان کودک و نوجوان، شورای کتاب کودک و ... با محوریت ادبیات کودک و نوجوان، توفیق چندانی به دست نیاوردهایم. قطعا اگر یک نویسنده ایرانی در یکی از این جشنوارهها برگزیده شود، این دستاورد سبب مطرحشدن ادبیات کودک و نوجوان ایران به جهان خواهد شد. در چنین جشنوارهای باید آثار ایرانی در شرایطی برابر با آثار جهانی رقابت کنند و طبعا این جشنواره باید داورهای جهانی و بینالمللی داشته باشد. این کاری است که برای دستگاههای فرهنگی ما پرهزینه اما کمفایده است. قسمت عمده جوایز و تبلیغات، نصیب آثار خارجی خواهد شد، گرچه تا حدی زمینه آشنایی نویسندگان و ناشران ایرانی با دستاوردهای جهانی به شکلی بیواسطه فراهم خواهد شد و فرصت تبادل نظر و کشف خلاءها به دست خواهد آمد.
انتهای پیام
