به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، در میان انبوه سیاستگذاریهای کلان نظام، شاید کمتر حوزهای به اندازه علم و فناوری مورد تأکید و دقت نظر رهبر فقید انقلاب اسلامی قرار گرفته باشد. از ابلاغ سیاستهای کلی علم و فناوری تا تصویب نقشه جامع علمی کشور و بیانیه گام دوم انقلاب، همگی نشان از نگاه آیندهنگرانهای دارد که دانشگاه را نهفقط یک نهاد آموزشی، بلکه موتور محرکه پیشرفت، اقتدار و استقلال کشور میدانست.
آنچه در ادامه میخوانید، روایت پروفسور محمدعلی زلفیگل، وزیر پیشین علوم، تحقیقات و فناوری، از دیدارها و تعاملات خود با رهبر شهید آیت الله خامنهای است؛ روایتی که در آن از حمایتهای بیچونوچرای ایشان از پژوهشهای نیازمحور، تجهیز آزمایشگاهها با 100 میلیون یورو، تأکید بر مرجعیت علمی و نقش سهگانه دانشگاه در تولید علم، تربیت عالم و جهتدهی به جامعه علمی شنیده میشود. گفتوگویی که نشان میدهد چگونه "خودباوری علمی" و "جهاد علمی" از شعار به عمل تبدیل شد و ایران را در مسیر اقتدار علمی جهان قرار داد.
متن کامل مصاحبه به شرح زیر است:
تسنیم:گفتوگو را از نحوه آشنایی و دیدارهای حضرتعالی با رهبر شهیدمان آغاز میکنیم. نخستین دیدار شما با ایشان به چه زمانی بر میگردد و چگونه شکل گرفت؟
زلفیگل: نخستین دیدار من با مقام معظم رهبری به دیدار نخبگان بازمیگردد. تاریخ دقیق آن را اکنون به خاطر ندارم، اما اولین توفیق حضور در محضر ایشان در همان نشست نخبگان رقم خورد. پس از آن نیز در مقاطع مختلف، توفیق حضور در دیدارهای متعدد با معظمله را داشتم. یکی از دیدارهایی که بهخوبی در ذهنم مانده، مربوط به سال 1383 است. در آن برنامه، من مجری مراسم دیدار نخبگان بودم. همچنین پیش از آن نیز، اگر اشتباه نکنم، در سالهای 1379 یا 1380، در یکی دیگر از دیدارهای نخبگان حضور داشتم. در سال 1383 نیز، در حالی که معاون پژوهشی دانشگاه بودم، بهعنوان یکی از سخنرانان در محضر مقام معظم رهبری مطالبی را مطرح کردم. علاوه بر این نشستها، در دیدارهای مختلف دیگری نیز توفیق حضور در محضر ایشان را داشتم.
تسنیم: آیا پیش از تصدی وزارت علوم نیز دیدار خصوصی با مقام معظم رهبری داشتید؟
زلفیگل: خیر. پیش از دوران مسئولیت در وزارت علوم، دیدار خصوصی با ایشان نداشتیم. اما در دوره وزارت، در سال 1402، توفیق یافتیم که حدود یک ساعت در جلسهای خصوصی با مقام معظم رهبری دیدار و گفتوگو کنیم. در آن جلسه، برنامههایی را که برای وزارت علوم، تحقیقات و فناوری طراحی کرده بودم، بهطور کامل خدمت ایشان تشریح کردم و درباره اقداماتی که قرار بود در حوزه آموزش عالی، پژوهش و فناوری انجام شود، توضیح دادم. همچنین از رهنمودها و نقطهنظرات ارزشمند ایشان بهرهمند شدم.
تسنیم: این دیدار خصوصی به دعوت مقام معظم رهبری انجام شد یا با درخواست حضرتعالی؟
زلفیگل: این دیدار با درخواست ما انجام شد و مقام معظم رهبری نیز با آن موافقت فرمودند. خوشبختانه فرصت مناسبی فراهم شد تا بتوانیم برنامههای وزارت علوم را بهصورت مستقیم خدمت ایشان ارائه کنیم.
تسنیم: مهمترین محورهایی که در آن جلسه مطرح شد، چه بود و چه توصیههایی از سوی مقام معظم رهبری دریافت کردید؟
زلفیگل: موضوعات متعددی در آن جلسه مطرح شد، اما یکی از مهمترین موارد، سامانه «نظام ایدهها و نیازها» بود. در آن جلسه توضیح دادم که نیازهای صنایع خصوصی و دولتی در پایگاه استنادی جهان اسلام (ISC) ثبت و مستندسازی میشود تا استادان دانشگاه، پژوهشگران و دانشمندان بتوانند این نیازها را مشاهده کرده و تحقیقات خود را به سمت حل مسائل واقعی کشور هدایت کنند.
مقام معظم رهبری پس از توضیحات ارائهشده، این سامانه را بسیار مهم ارزیابی کردند و آن را مورد تأیید قرار دادند. خوشبختانه امروز نیز این سامانه فعال است و صنایع خصوصی و دولتی نیازهای خود را در آن ثبت میکنند و این نیازها در اختیار اعضای هیئت علمی، پژوهشگران و دانشگاهیان قرار میگیرد تا تحقیقات به سمت نیازمحوری و کاربردی شدن حرکت کند.
در طول سه سال مسئولیت در وزارت علوم، در جلسات مختلفی که با حضور مقام معظم رهبری برگزار میشد، از جمله نشستهای هیئت دولت و برنامههای رسمی در بیت، توفیق حضور داشتم و در موضوعات مختلف با ایشان گفتوگو میکردیم. یکی از مواردی که به یاد دارم، درخواستی بود که از ایشان برای حمایت از تجهیز آزمایشگاههای دانشگاهها داشتم. از مقام معظم رهبری تقاضا کردم که از محل صندوق توسعه ملی، کمکی برای توسعه زیرساختهای پژوهشی دانشگاهها اختصاص یابد. ایشان نیز با این درخواست موافقت کردند و مبلغ یکصد میلیون یورو برای تجهیز آزمایشگاههای دانشگاهها اختصاص یافت که این اعتبار در اختیار دانشگاهها قرار گرفت تا صرف ارتقای تجهیزات آزمایشگاهی و همچنین حمایت از استادان جوان شود.
تسنیم: نگاه مقام معظم رهبری نسبت به برنامههای وزارت علوم را چگونه ارزیابی میکنید؟
زلفیگل: ایشان همواره با دقت به برنامهها گوش میدادند، سؤال میکردند، نکات تکمیلی را مطرح میکردند و نسبت به موضوعات راهبردی نگاه عمیقی داشتند. آنچه برای من بسیار ارزشمند بود، این بود که معظمله صرفاً به بیان کلیات اکتفا نمیکردند، بلکه درباره جزئیات برنامهها نیز پرسش میکردند و تلاش داشتند مطمئن شوند که سیاستهای علمی کشور در مسیر درست اجرا میشود. از نگاه ایشان، علم، پژوهش، فناوری و نوآوری، ارکان اصلی اقتدار آینده کشور هستند و همواره بر ضرورت برنامهریزی دقیق، نیازمحور شدن تحقیقات و حل مسائل کشور از طریق دانشگاهها تأکید داشتند.
رهبر شهید هیچگاه نگاه تکبُعدی یا کاریکاتوری به حوزه علم و فناوری نداشتند
تسنیم: آقای دکتر، اگر موافق باشید، بحث را با موضوع ابلاغ سیاستهای کلی علم و فناوری ادامه دهیم، رهبر شهید سیاستهای کلی علم و فناوری را در سال 1393 ابلاغ کردند. به نظر شما چه ضرورتی برای تدوین و ابلاغ این سیاستها وجود داشت؟
زلفیگل: به اعتقاد من، یکی از مهمترین ویژگیهای مقام معظم رهبری، نگاه راهبردی و آیندهنگر ایشان به حوزه علم، فناوری و نوآوری است. این نگاه را میتوان در اسناد بالادستی کشور بهخوبی مشاهده کرد؛ از جمله در سیاستهای کلی علم و فناوری، نقشه جامع علمی کشور، سند چشمانداز، بیانیه گام دوم انقلاب، سند علوم پایه و سایر اسناد راهبردی. ایشان همواره تلاش کردهاند جهتگیریهای کلان کشور در حوزه علم و فناوری را بهگونهای ترسیم کنند که مسیر حرکت علمی کشور روشن باشد. نگاه ایشان، نگاهی جامع و همهجانبه به علم، فناوری و نوآوری است و هیچگاه نگاه تکبُعدی یا کاریکاتوری به این حوزه نداشتند.
در این سیاستها موضوعات مهمی مورد توجه قرار گرفت؛ از جمله ارتقای جایگاه علمی کشور، کسب رتبه برتر علمی در منطقه، حفظ شتاب رشد علمی، نیازمحور و کاربردی کردن پژوهشها، و همچنین توجه ویژه به علوم راهبردی.از جمله این حوزههای راهبردی میتوان به علوم بنیادی، فناوری هستهای، فناوریهای کوانتومی، علوم شناختی و سایر حوزههای نوظهور اشاره کرد که در سیاستهای کلان علمی کشور مورد تأکید قرار گرفتند.
سه مأموریت اصلی دانشگاه از نگاه قائد امت
تسنیم: با این نگاه، میتوان گفت که مقام معظم رهبری توجه ویژهای به دانشگاه داشتند؟
زلفیگل: قطعاً همینطور است. ایشان جایگاه دانشگاه را بسیار راهبردی میدانستند و همواره تأکید میکردند که دانشگاه سه مأموریت اصلی دارد؛ نخست تولید علم، دوم تربیت عالم و سوم جهتدهی به علم و عالم. به تعبیر ایشان، دانشگاه صرفاً محل آموزش نیست، بلکه نهادی است که باید هم دانش تولید کند، هم نیروی انسانی متخصص تربیت کند و هم مسیر حرکت علمی کشور را در جهت رفع نیازهای جامعه هدایت نماید.
تسنیم: به نظر شما تا چه اندازه این رهنمودهای راهبردی در کشور محقق شده است؟
زلفیگل: به نظر من، مهمترین دستاورد این نگاه، تقویت حس اعتمادبهنفس و خودباوری علمی در میان دانشگاهیان بود.مقام معظم رهبری همواره تأکید داشتند که ضمن بهرهگیری از دستاوردهای علمی دنیا و انتقال فناوری، باید این جسارت را نیز داشته باشیم که خود تولیدکننده علم باشیم.
ایشان مفاهیمی مانند جهاد علمی، نهضت علمی، خیزش علمی و مرجعیت علمی را بهصورت مستمر مطرح میکردند و این مفاهیم در شکلگیری روحیه خودباوری، امید و نشاط علمی در میان استادان، پژوهشگران و دانشجویان نقش بسیار مهمی ایفا کرد.
تسنیم: پیشرفت علمی کشور را تا چه اندازه مرهون این نگاه راهبردی میدانید؟
زلفیگل: بیتردید بخش مهمی از پیشرفت علمی کشور، نتیجه همین سیاستگذاریهای کلان است. وزارتخانههای مسئول حوزه آموزش عالی، پژوهش و فناوری نیز بر اساس همین سیاستها برنامهریزی کردند. همچنین قوانین مهمی مانند قانون جهش تولید دانشبنیان که به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و مورد حمایت مقام معظم رهبری قرار گرفت، نقش مهمی در توسعه زیستبوم علم و فناوری کشور داشت. از سوی دیگر، بسیاری از مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز بر مبنای سیاستهای کلانی بود که مقام معظم رهبری ترسیم میکردند.
برای نمونه، آییننامه ارتقای اعضای هیئت علمی که یکی از مهمترین اسناد حوزه آموزش عالی محسوب میشود، در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شد و در راستای همان سیاستهای کلان علمی کشور بود. به طور کلی، ابتدا جهتگیریها و سیاستهای کلان از سوی مقام معظم رهبری تبیین میشد و سپس نهادهای سیاستگذار، از جمله شورای عالی انقلاب فرهنگی، بر اساس آن سیاستها تصمیمگیری و برنامهریزی میکردند.
تسنیم: در سالهای اخیر، بحث «حکمتبنیانی» در علم نیز مطرح شده است. این موضوع چه نسبتی با نگاه مقام معظم رهبری دارد؟
زلفیگل: این موضوع نیز کاملاً در امتداد همان نگاه راهبردی ایشان قرار دارد. مقام معظم رهبری معتقد بودند که دانشگاهها علاوه بر پیشگامی در تولید علم، باید به حکمتبنیانی علم نیز توجه داشته باشند؛ یعنی علمی تولید شود که در خدمت تعالی انسان، پیشرفت جامعه و حل مسائل کشور باشد. ایشان همواره بر مفهوم «علم نافع» تأکید داشتند؛ علمی که بتواند نیازهای واقعی جامعه را پاسخ دهد و به بهبود کیفیت زندگی مردم و توسعه کشور منجر شود.
تاکید رهبر شهید بر حفظ شتاب علمی کشور و ارتقای جایگاه ایران در عرصه جهانی
تسنیم: آیا این نگاه، تنها معطوف به داخل کشور بود یا به حضور بینالمللی ایران نیز توجه داشت؟
زلفیگل: خیر، نگاه ایشان صرفاً داخلی نبود. مقام معظم رهبری همواره بر حفظ شتاب علمی کشور و ارتقای جایگاه ایران در عرصه جهانی تأکید داشتند. ایشان معتقد بودند که تولید علم باید ابتدا نیازهای داخلی را برطرف کند، اما در عین حال باید بهگونهای باشد که قابلیت عرضه در سطح بینالمللی را نیز داشته باشد. از این رو، کسب رتبههای برتر علمی جهان، افزایش مرجعیت علمی جمهوری اسلامی ایران و حضور مؤثر در عرصههای بینالمللی، همواره از مطالبات ایشان بود.
تسنیم: رابطه مقام معظم رهبری با دانشگاهیان، بهویژه دانشجویان و استادان، چگونه بود؟
زلفیگل: رابطه ایشان با جامعه دانشگاهی، رابطهای صمیمانه، دلسوزانه و پدرانه بود. همواره دانشگاهیان را به حفظ آرامش، امید، مسئولیتپذیری و نگاه آیندهنگر دعوت میکردند و تأکید داشتند که دانشگاه باید محیطی برای رشد علمی، تضارب آرا و گفتوگوی منطقی باشد.
یکی از موضوعاتی که بارها مورد تأکید ایشان قرار میگرفت، برگزاری کرسیهای آزاداندیشی بود. معظمله معتقد بودند که دانشگاه باید فضایی باشد که اندیشهها بتوانند آزادانه، منطقی و در چارچوب اخلاق علمی با یکدیگر گفتوگو کنند و در عین حال، امید و نشاط در میان دانشجویان همواره زنده بماند.
تسنیم ویژگی شخصیتی رهبر شهید که بیشترین تأثیر را بر شما گذاشت، چیست؟
زلفیگل: اگر بخواهم تنها به یک ویژگی اشاره کنم، آن ویژگی «تقویت جسارت علمی و خودباوری» است. ایشان همواره این باور را در جامعه علمی تقویت میکردند که ما میتوانیم در مرزهای دانش حرکت کنیم، تولیدکننده علم باشیم و آینده علمی کشور را با اتکا به توان داخلی بسازیم. این نگاه، برای من و بسیاری از دانشگاهیان، الهامبخش و تأثیرگذار بوده است.
موتور محرک پیشرفت کشور از نگاه رهبری
تسنیم: به نظر میرسد یکی از موضوعاتی که همواره مورد توجه مقام معظم رهبری بوده، حوزه پژوهش و فناوری است. ایشان تا چه اندازه این حوزه را پیگیری میکردند؟
زلفیگل: مقام معظم رهبری توجه ویژهای به پژوهش و فناوری داشتند و به طور مستمر نشستهایی با نخبگان، استادان و پژوهشگران برگزار میکردند و همواره از مسئولان میخواستند سهم پژوهش از تولید ناخالص داخلی مطابق اسناد بالادستی محقق شود.
در سخنرانیهای مختلف نیز بارها بر نقش علم در پیشرفت کشور، ضرورت توسعه فناوری، جلوگیری از خامفروشی و حرکت به سمت اقتصاد دانشبنیان تأکید میکردند. از نگاه ایشان، علم و فناوری موتور محرک پیشرفت کشور بود.
تسنیم: این نگاه را میتوان در چارچوب همان مفهوم «اقتدار علمی» تفسیر کرد؟
زلفیگل: بله، اما موضوع فراتر از اقتدار علمی بود. یکی از نکاتی که مقام معظم رهبری همواره بر آن تأکید داشتند، این بود که کشور نباید نهتنها به مزیتهای طبیعیونسبیتوجهکردبلکه ومنابع مادی مانند نفت، گاز، پتروشیمی و معادن تکیه کند. ایشان معتقد بودند در کنار این مزیتهای نسبی، باید به سمت «منابع ایجادی» حرکت کنیم؛ یعنی از طریق علم، فناوری و نوآوری، منابع جدیدی برای تولید ثروت و قدرت خلق کنیم.
از نگاه ایشان، ممکن است منابع طبیعی روزی به پایان برسند، اما علم، سرمایهای پایانناپذیر است. هرچه علم توسعه یابد، ظرفیتهای جدیدی برای خلق فناوری، تولید ثروت و افزایش قدرت ملی ایجاد خواهد شد.
تسنیم: مقام معظم رهبری در حوزه شرکتهای دانشبنیان نیز همواره تأکیدات ویژهای داشتند. این حمایتها را چگونه ارزیابی میکنید؟
زلفیگل: ایشان نگاه بسیار ویژهای به توسعه فناوری و شرکتهای دانشبنیان داشتند. در بازدید از نمایشگاههای دستاوردهای دانشبنیان، گاهی ساعتها وقت صرف میکردند و با حوصله از محصولات، فناوریها و دستاوردهای شرکتها بازدید میکردند.
همواره نیز تأکید داشتند که باید حداکثر حمایت از شرکتهای دانشبنیان، تولیدات فناورانه و محصولات داخلی صورت گیرد؛ زیرا این شرکتها نقش مهمی در حل مسائل کشور و کاهش وابستگی به خارج دارند.
تسنیم: در بازدیدهایی که همراه ایشان از نمایشگاههای دانشبنیان داشتید، بیشتر به چه موضوعاتی توجه میکردند؟
زلفیگل: ایشان بیش از هر چیز به محصولاتی توجه داشتند که توانسته بودند یک نیاز کشور را برطرف کنند و وابستگی به خارج را کاهش دهند. در این بازدیدها صرفاً به مشاهده محصولات اکتفا نمیکردند؛ بلکه پرسشهای دقیق و کارشناسی مطرح میکردند، جزئیات فنی را جویا میشدند و گاهی نیز پیشنهادها و تذکراتی ارائه میدادند. این بازدیدها تنها جنبه تشریفاتی نداشت، بلکه از یک سو حمایت از تولیدکنندگان و فناوران بود و از سوی دیگر، انگیزهبخشی به نخبگان و فعالان این حوزه محسوب میشد.
تسنیم:کدام ویژگی در رفتار مقام معظم رهبری با نخبگان بیش از همه برای شما تأثیرگذار بود؟
زلفیگل: یکی از ویژگیهای برجسته ایشان، صبر، حوصله و دقت در شنیدن سخنان نخبگان، بهویژه نخبگان جوان بود.ایشان با دقت به دیدگاهها، پیشنهادها و حتی انتقادهای نخبگان گوش میدادند و این رفتار، انگیزه فراوانی در میان جوانان ایجاد میکرد.
به نظر من، همین توجه به نسل جوان و اعتماد به ظرفیتهای آنان، یکی از مهمترین عوامل امیدآفرینی در جامعه علمی کشور بود.
تسنیم: چرا مقام معظم رهبری همواره بر دستیابی به مرجعیت علمی تأکید داشتند؟
زلفیگل: ایشان معتقد بودند که دانشگاهها نباید صرفاً مصرفکننده علم باشند، بلکه باید به تولیدکننده و مرجع علمی تبدیل شوند. مرجعیت علمی از نگاه ایشان، ابعاد مختلفی دارد؛ از جمله انتشار مقالات در مجله معتبر بین المللی، تألیف کتابهای علمی مرجع، ثبت اختراعات، تربیت دانشمندان برجسته، حضور مؤثر در مجامع علمی جهان و ایفای نقش در حل مسائل علمی بینالمللی. همواره تأکید میکردند که استادان و دانشگاهها باید به گونهای برنامهریزی کنند که جمهوری اسلامی ایران در حوزههای مختلف علمی به مرجعیت برسد.
استمرار شعار «نه شرقی، نه غربی» در عرصه عمل
تسنیم: از نگاه شما، مهمترین ویژگیهای شخصیتی مقام معظم رهبری که باید در جامعه زنده بماند، چیست؟
زلفیگل: به اعتقاد من، مهمترین ویژگیهای ایشان خداباوری، مردمباوری، تقوا و استقلالخواهی است. ایشان همواره تلاش میکردند استقلال سیاسی کشور حفظ شود و شعار «نه شرقی، نه غربی» در عرصه عمل استمرار داشته باشد. این روحیه استقلالطلبی، یکی از مهمترین ویژگیهای شخصیتی معظمله است.
تسنیم: حضور گسترده مردم در صحنههای مختلف را چگونه ارزیابی میکنید؟
زلفیگل: این حضور نشان میدهد که مردم ایران قدردان کسانی هستند که برای پیشرفت، عزت و اقتدار کشور تلاش میکنند.
مردم ما مردمی مؤمن، متدین و قدرشناس هستند و همواره خدمات صادقانه خادمان کشور را ارج مینهند.
تسنیم: از نظر شما، مهمترین وظیفه جامعه دانشگاهی برای ادامه این مسیر چیست؟
زلفیگل: به اعتقاد من، جامعه دانشگاهی متولی مهمترین سرمایه کشور، یعنی منابع پایانناپذیر است. منابع طبیعی ممکن است روزی به پایان برسند، اما علم و دانش سرمایهای است که هیچگاه تمام نمیشود و همواره میتواند اقتدار، ثروت و پیشرفت برای کشور ایجاد کند.
اگر میخواهیم ایران آینده، ایرانی قدرتمند، پیشرفته و مستقل باشد، باید بیش از هر چیز به توسعه علم، فناوری و دانشگاهها توجه کنیم؛ زیرا این دانشگاهها هستند که اندیشمندان، پژوهشگران، فناوران و مدیران آینده کشور را تربیت میکنند.از این رو، اگر بخواهیم مسیر پیشرفت کشور با قدرت ادامه پیدا کند، باید شرایطی فراهم شود که دانشگاهیان، استادان، پژوهشگران و دانشمندان بیش از پیش مورد تکریم قرار گیرند و زمینه فعالیت و اثرگذاری آنان فراهم باشد.
تسنیم: در پایان، آیا خاطرهای از مقام معظم رهبری دارید که تاکنون کمتر بیان شده باشد و برای شما ماندگار باشد؟
زلفیگل: خاطرات متعددی از دیدارها و جلسات با مقام معظم رهبری در ذهن دارم که برخی از آنها به اقتضای شرایط، شاید قابل بیان نباشد. اما آنچه بیش از هر خاطرهای در ذهن من ماندگار شده، شیوه برخورد ایشان با نخبگان و دانشگاهیان است؛ اینکه با صبر و حوصله به سخنان آنان گوش میدادند، پرسش میکردند، پیشنهاد میدادند و با ایجاد امید و اعتمادبهنفس، آنان را به حرکت در مسیر پیشرفت علمی کشور تشویق میکردند.این روحیه امیدآفرینی، اعتماد به جوانان و باور عمیق به توان علمی کشور، از ماندگارترین ویژگیهایی است که همواره از ایشان در ذهن من باقی خواهد ماند.
مصاحبه از حاجی قربان قنبری خرم و مریم رحیمیان انور
انتهای پیام/
