به گزارش خبرآنلاین، به نوشته والاستریت ژورنال و به گفته مقامهای آمریکایی آگاه از جزئیات این روند، عربستان سعودی که حریم هوایی و پایگاههایش برای اجرای این مأموریت حیاتی تلقی میشد، با استفاده از آن مخالفت کرد؛ تصمیمی که بهسرعت مسیر عملیات را تغییر داد.
بر اساس همین گزارش، این مخالفت ریاض، واشنگتن را ناچار کرد عملیات موسوم به «پروژه آزادی» (Project Freedom) را متوقف کند؛ عملیاتی که در واقع بخشی از طرح گستردهتر نظامی آمریکا برای تضمین عبور امن کشتیها در منطقه بود و تنها ساعاتی پیش از آن، از سوی رئیسجمهور وقت، دونالد ترامپ، آغاز شده بود.
در ادامه، مقامهای آمریکایی و عربی آگاه از مذاکرات داخلی دو طرف میگویند کاخ سفید از این تصمیم عربستان به شدت خشمگین شد و حتی تهدید کرد در صورتی که ریاض از موضع خود عقبنشینی نکند، ارسال موشکهای رهگیر مورد نیاز عربستان برای مقابله با حملات موشکی و پهپادی ایران متوقف خواهد شد.
در نهایت، عربستان سعودی از موضع اولیه خود عقب نشست؛ با این حال، مقامهای آمریکایی همان زمان هشدار دادند که اثرات این بحران در روابط دو کشور، بهسادگی قابل ترمیم نخواهد بود. اکنون نیز به گفته مقامهای آگاه از روندهای برنامهریزی، ایالات متحده در حال بررسی گزینههایی برای کاهش حضور نظامی خود در خاک عربستان سعودی است.
این مقامها تأکید میکنند که تهدیدهای متقابل دو طرف، که پیشتر هرگز به این شکل گزارش نشده بود، بزرگترین شکاف در روابط واشنگتن و ریاض در سالهای اخیر را رقم زده است؛ روابطی که دههها یکی از ستونهای اصلی معماری امنیتی در خلیج فارس محسوب میشد.
در همین چارچوب، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، هفته گذشته برای دیدار با مقامهای ارشد کشورهای حوزه خلیج فارس به منطقه سفر کرد. او از امارات متحده عربی، کویت و بحرین ـ سه کشوری که در جریان جنگ بیشترین آسیب را از حملات ایران متحمل شدند ـ بازدید کرد، اما به عربستان سعودی نرفت.
این تصمیم، به گفته منابع آگاه از نگاه مقامهای سعودی، در ریاض نوعی بیاعتنایی تلقی شد؛ اقدامی که آن را نشانهای حسابشده از سوی واشنگتن دانستند. با این حال، مقامهای دولت ترامپ این برداشت را رد کرده و اعلام کردند که چنین پیامی مدنظر نبوده است. آنان تأکید کردند که روبیو در حاشیه نشست شورای همکاری خلیج فارس در بحرین، گفتوگوهای مثبتی با فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، داشته است.
در پایان این نشستها نیز بیانیهای مشترک میان ایالات متحده و همه اعضای شورای همکاری خلیج فارس منتشر شد که در آن بر «تعهد قوی» طرفین برای ادامه همکاریها تأکید شده بود.
در ادامه تحولات، به گفته منابع آگاه از دیدگاه مقامهای سعودی، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، حدود یک هفته پیش از آن، در اعتراض به نحوه مدیریت جنگ از سوی آمریکا، دعوت برای حضور در نشست گروه هفت در فرانسه را رد کرده بود.
در مقابل، رهبران امارات متحده عربی، قطر و مصر در آن نشست حضور یافتند. رسانههای سعودی در همان زمان گزارش دادند که ولیعهد عربستان در نامهای رسمی به میزبانان فرانسوی اعلام کرده است به دلیل برنامههای از پیش تعیینشده امکان حضور ندارد.
در حالی که ریاض از اظهار نظر رسمی درباره این موضوع خودداری کرد، سخنگوی کاخ سفید، آنا کلی، اعلام کرد روابط واشنگتن و ریاض همچنان «بسیار خوب» است. او افزود رئیسجمهور دونالد ترامپ دیدگاههای مختلف را درباره هر موضوعی میشنود و تصمیمها را بر اساس منافع مردم آمریکا اتخاذ میکند. وزارت دفاع آمریکا نیز از اظهار نظر در اینباره خودداری کرد.
با این حال، پشت این مواضع رسمی، نشانههایی از تنشهای عمیقتر دیده میشود؛ تنشهایی که به گفته تحلیلگران، هنوز مشخص نیست تا چه اندازه بر یکی از مهمترین روابط امنیتی آمریکا در خاورمیانه اثر خواهد گذاشت.
روابطی که نه تنها به تضمین جریان آزاد نفت و تثبیت قیمت آن بر پایه دلار کمک کرده، بلکه در کنار حمایت گسترده آمریکا از اسرائیل، یکی از پایههای اصلی موازنه قدرت در منطقه بوده است. عربستان همچنین یکی از بزرگترین خریداران تسلیحات آمریکایی و یکی از بازیگران مهم در حوزه سرمایهگذاری در اقتصاد ایالات متحده، از جمله در زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی، هوش مصنوعی و پروژههای انرژی هستهای غیرنظامی محسوب میشود.
ریشه این همکاری امنیتی به سال ۱۹۴۵ بازمیگردد؛ زمانی که ارتش آمریکا برای نخستین بار مجوز استقرار نیرو و استفاده از پایگاههای نظامی در عربستان را به دست آورد و در جریان جنگهای عراق نیز این حضور را گسترش داد.
در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ نیز حضور نظامی آمریکا در پایگاه هوایی «شاهزاده سلطان» بهطور قابل توجهی افزایش یافت؛ حضوری که عمدتاً با هدف ایجاد بازدارندگی در برابر ایران شکل گرفت. با این حال، روابط دو کشور همواره با دورههایی از تنش همراه بوده است؛ از جمله پس از حملات ۱۱ سپتامبر.
در برخی مقاطع، آمریکا حتی به دلایل سیاسی و فشار افکار عمومی داخلی، حضور نظامی خود را در عربستان کاهش داده یا متوقف کرده است. در سال ۲۰۲۰ نیز دولت ترامپ، پس از اختلاف با ریاض بر سر تولید نفت، سامانههای دفاع موشکی پاتریوت را از عربستان خارج کرد.
در ادامه، محمد بن سلمان در آغاز دوره جدید ریاستجمهوری ترامپ سرمایهگذاری سیاسی سنگینی روی روابط با او انجام داد. این رویکرد در ابتدا موفق به نظر میرسید؛ بهویژه در جریان سفر او به کاخ سفید در پاییز گذشته که ترامپ از او تمجید کرد و نگرانیها درباره پرونده قتل جمال خاشقجی را کماهمیت جلوه داد.
اما اختلافات راهبردی بر سر ایران همچنان پابرجا ماند. آمریکا در این دوره، عملیات نظامی گستردهای را علیه ایران با عنوان «خشم حماسی» دنبال کرد؛ در حالی که عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس در همان مراحل اولیه، واشنگتن را تحت فشار قرار دادند تا مسیر دیپلماتیک را جایگزین گزینه نظامی کند.
مقامهای عربی هشدار داده بودند که هرگونه تلاش برای سرنگونی حکومت ایران میتواند به بسته شدن تنگه هرمز منجر شود؛ اقدامی که بازار جهانی نفت را بهشدت متلاطم کرده و اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار میدهد.
در نهایت، با وجود این هشدارها، آمریکا در کنار اسرائیل وارد جنگ شد؛ موضوعی که نگرانی ریاض را افزایش داد و این برداشت را تقویت کرد که سرمایهگذاری سیاسی عربستان بر روابط با واشنگتن، لزوماً به اثرگذاری واقعی منجر نشده است.
در ادامه جنگ، ایران با هدف افزایش هزینههای اقتصادی و سیاسی، حملات موشکی و پهپادی گستردهای را علیه زیرساختهای انرژی و مناطق حساس کشورهای خلیج فارس آغاز کرد؛ از جمله در قطر، امارات و عربستان.
با وجود این فشارها، کشورهای خلیج فارس در ادامه به آمریکا اجازه دادند از پایگاهها و حریم هوایی آنها استفاده کند و حتی برخی از آنها در حملات تلافیجویانه علیه اهداف مرتبط با ایران نقش فعالتری ایفا کردند؛ هرچند عربستان بهطور رسمی این موضوع را تأیید نکرده است.
در ادامه، عربستان با نگرانی از تشدید حملات به زیرساختهای انرژی خود، بهتدریج رویکردی محتاطانهتر در پیش گرفت و حتی وارد تماسهایی با ایران شد.
همزمان، ریاض از آمریکا خواست فشار بیشتری بر امارات وارد کند تا حملات تلافیجویانه علیه ایران را متوقف کند. همچنین درخواستهایی برای کاهش فشار اقتصادی بر ایران و بازگشت به مذاکرات مطرح شد.
با این حال، ترامپ همچنان سیاست فشار بر ایران را ادامه داد و در اوایل ماه مه، بهطور ناگهانی از «پروژه آزادی» برای حفاظت از کشتیها در تنگه هرمز خبر داد؛ اقدامی که بسیاری از کشورهای خلیج فارس، از جمله عربستان، را غافلگیر کرد.
اما پس از آنکه عربستان دسترسی آمریکا به پایگاهها و حریم هوایی خود را برای این عملیات محدود کرد، پروژه عملاً متوقف شد. مقامهای آمریکایی از این تصمیم ابراز شگفتی کردند و آن را ضربهای جدی به عملیات دانستند.
در ادامه، گزارشها حاکی است تماسهای تلفنی پرتنشی میان ترامپ و ولیعهد عربستان برقرار شد. همزمان، اسرائیل و امارات نیز از این تغییر موضع ابراز نارضایتی کردند.
در نهایت، آمریکا پروژه را از سر نگرفت و بهجای آن، بهصورت غیرعلنی با کشتیها هماهنگ کرد تا مسیر عبور خود را تغییر دهند.
اکنون نیز به گفته منابع آگاه، واشنگتن در حال بررسی کاهش حضور نظامی خود در عربستان و تمرکز بیشتر بر کشورهایی مانند اسرائیل و اردن است؛ هرچند هنوز تصمیم نهایی در اینباره اتخاذ نشده است.
۳۱۵/۴۲
