زهرا مرادی در شصتونهمین نشست از سلسله نشستهای تخصصی «در میدان» با عنوان «مدیریت سلامت روان کودکان درگیر اختلال اوتیسم در شرایط بحرانی» که به همت جهاد دانشگاهی واحد استان قم با همکاری مرکز مشاوره و مددکاری معاونت اجتماعی فرماندهی انتظامی استان هرمزگان و کانون روان شناسان استان قم امروز پنجشنبه ۲۵ تیر برگزار شد، بیان کرد:
این روانشناس کودک و نوجوان اظهار کرد: دلیل اصلی این آسیبپذیری در تفاوت ساختار عصبی-رشدی، ضعف در «تئوری ذهن» و دشواری در پیشبینی شرایط نهفته است که در نهایت منجر به ناتوانی در انعطافپذیری و تنظیم هیجانی میشود.
وی گفت: در شرایط بحرانی، کودکان اوتیسم به دلیل تفاوت در پردازش حسی، اعم از بیشحسی یا کمحسی، و همچنین ناتوانی در بیان نیازهای فیزیولوژیک خود، دچار فروپاشی روانی میشوند که این وضعیت میتواند خود را در قالب واکنشهای جسمانی نظیر دلدرد، سردرد و تهوع، واکنشهای هیجانی همچون جیغ زدن، پرخاشگری، خودزنی (مانند کوبیدن سر به دیوار)، گاز گرفتن، فرار کردن و قایم شدن، و یا واکنشهای شناختی شامل کاهش کلام، تکرار سوالات، قفل شدن ذهنی و کاهش مهارتهای اکتسابی نشان دهد.
راهکارهای عملیاتی مدیریت بحران و توصیههای حیاتی برای مراقبان
این روانشناس کودک و نوجوان با تأکید بر اینکه به منظور مدیریت این بحرانها، اقدامات عمومی و زیرساختی بسیار حائز اهمیت هستند، تصریح کرد: استفاده از «کیف آرامسازی» که شامل مواردی بسیار حیاتی نظیر هدفون یا گوشگیر، عینک آفتابی، توپ استرس، فیجت، پتوی آشنا، اسباببازیهای مورد علاقه، جویدنیهای ایمن مانند دندانگیرهای یخزده، داروهای ضروری و کارتهای تصویری است. در کنار انجام تعدیل محیطی از طریق کاهش نور، صدا و ازدحام و نیز استفاده از پتوهای سنگین یا جلیقه سنگین برای تحریک عمقی و آرامسازی کودک.
وی ادامه داد: تلاش برای حفظ حداقلهای روتین روزانه مانند ساعت خواب، تغذیه و فعالیتهای آشنا برای حفظ سلامت روان کودک ضروری است و باید در ارتباط با او، به جای کلام طولانی، از زبان بدن، حالات چهره و تصاویر (ارتباط غیرکلامی) استفاده شود.
وی افزود: همزمان، راهکارهای اختصاصی نیز باید بر اساس سطوح اوتیسم اجرا شوند؛ به طوری که در سطح ۱ با عملکرد بالاتر، باید اطلاعات دقیق و صادقانه (بدون جزئیات ترسناک) ارائه شود، از جملات خودتنظیمی مانند «من مضطربم اما در خطر نیستم» بهره گرفته شود و برای افزایش حس کنترل، نقش و مسئولیت مشخصی به کودک داده شود. در سطح ۲ که نیاز به حمایت بیشتری است، باید از دستورات کوتاه و مرحلهبهمرحله استفاده کرد، از طریق روش «رولپلی» یا ایفای نقش پیش از وقوع تغییرات آموزش داد، سیستم انتخاب بین دو گزینه تصویری را به کار گرفت و رفتارهای مثبت را بلافاصله پس از همکاری تقویت کرد.
مرادی یادآور شد: در سطح ۳ که نیاز به حمایت بسیار زیاد است، اولویت نخست ایمنی فیزیکی و جلوگیری از فرار با استفاده از دستبند یا کارت شناسایی حاوی مشخصات و شماره تماس است و مراقبت شبانهروزی توسط فرد آشنا، تمرکز بر رفع نیازهای فیزیولوژیک شامل گرسنگی، تشنگی، یبوست و درد، و استفاده از تصاویر برای درک نیازهای پایه مانند آب، غذا و دستشویی باید در اولویت قرار گیرد.
مرادی با بیان اینکه رعایت نکات کلیدی برای والدین و مراقبان نیز امری حیاتی است، بیان کرد: از جمله مدیریت اخبار از طریق پرهیز از پیگیری مداوم آنها در حضور کودک (بهویژه برای کودکان دارای اکولالیا یا پژواک کلام)، و توجه به بحث دارودرمانی با عدم قطع خودسرانه داروها و پیگیری تهیه آنها از مراجع معتبری همچون هلالاحمر، چرا که داروها ابزاری برای حفظ عملکرد و کاهش فشار روانی بر کودک هستند.
وی اضافه کرد: همچنین، رعایت «قانون مکث طلایی» یعنی ۱۰ ثانیه مکث پس از هر جمله کوتاه برای فراهم کردن فرصت پردازش اطلاعات توسط کودک، و توجه ویژه به دردهای پنهان نظیر یبوست یا سردرد که میتواند منجر به رفتارهای پرخاشگرانه شود و از طریق شناسایی علائم دیداری مانند اشاره به محل درد قابل تشخیص است، بسیار ضروری است. در مجموع، خلاصه این راهبرد بر این پایه استوار است که در شرایط بحرانی، هدف اصلی نه آموزش، بلکه دستیابی به «امنیت جسمانی» و «کاهش اضطراب» از طریق تعدیل حسی و استفاده از ابزارهای دیداری است.
راهکارهای مدیریت رفتاری و سلامت کودکان اوتیسم سطح ۳
این روانشناس کودک و نوجوان گفت: در راستای اجرای راهکارهای مدیریت رفتاری و سلامت کودکان اوتیسم سطح ۳، در حوزه مدیریت ارتباطی و ابراز نیازها، استفاده از علائم دیداری (Visual Aids) برای کودکانی که توانایی کلامی محدودی دارند، از طریق آموزش استفاده از کارتها یا علائم تصویری برای بیان نیازهای اساسی همچون درد، گرسنگی، تشنگی و بیحوصلگی، امری حیاتی قلمداد میشود.
وی ادامه داد: همچنین باید ریشه رفتارهای پرخاشگرانه را شناسایی کرد، چرا که بسیاری از رفتارهای نامطلوب ناشی از بیحوصلگی به دلیل تکراری بودن برنامهها یا عدم توانایی در بیان نیاز است، و در این مسیر باید از تنبیه، داد زدن و جیغ کشیدن پرهیز کرد، زیرا این اقدامات نه تنها درک کودک را بالا نمیبرند بلکه بیاثر هستند و باید از روشهای جایگزین برای مدیریت رفتار استفاده کرد.
عضو انجمن اوتیسم در ادامه اضافه کرد: علاوه بر این، در بحث تعدیل محیطی و غنیسازی فعالیتها، با توجه به محدودیتهای خروج از منزل (بهویژه در شرایط بحرانی)، ایجاد تنوع در محیط خانه از طریق ابزارهایی مانند حبابساز، بادکنک، توپهای متنوع و ترامپولین برای جلوگیری از بیحوصلگی کودک ضروری است و در کنار آن، انجام تغییرات کوچک و هوشمندانه در محیط زندگی جهت کاهش تنشهای حسی نیز توصیه میشود.
وی با اشاره به قانون مکث طلایی تصریح کرد: در استراتژیهای کلامی و آموزشی، رعایت «قانون مکث طلایی» از طریق استفاده از کلام کوتاه و مختصر به همراه مکثهای بهجا برای فراهم کردن فرصت پردازش اطلاعات به کودک، و همچنین بیان دستورات با لحنی جدی، ساده، کوتاه و در عین حال قاطع اما آرام، از ارکان اصلی است.
وی افزود: در حوزه سلامت جسمانی و تغذیه نیز، بررسی سلامت گوارش برای شناسایی ریشههای رفتاری در مسائل مربوط به روده و معده توسط متخصص، و اصلاح روتین غذایی از همان ابتدای تشخیص با در نظر گرفتن رژیم غذایی سالم و محدود کردن مصرف کاکائو و شیر بیش از حد، با توجه به دشواری تغییر عادات تثبیتشده بسیار حائز اهمیت است و در این میان، شناسایی و رفع نیازهای حسی، کلید اصلی کاهش مشکلات رفتاری محسوب میشود.
مرادی در پایان با اشاره به مدیریت دارویی بیان کرد: در نهایت، در مدیریت دارویی، تاکید بر تداوم در مصرف داروهای تجویز شده طبق برنامه و پرهیز از قطع خودسرانه آنها برای جلوگیری از بروز مشکلات جدی، و همچنین پیشبینی ذخیره دارویی جهت فراهم کردن حداقل دو ماه داروهای ضروری در دسترس، برای جلوگیری از خللی در روند درمان، از اقدامات ضروری و حیاتی است.
انتهای پیام
