به گزارش ایرنا، کمبود منابع آبی و خشکسالیهای پیدرپی، ایران را به سمت بازچرخانی آب و استفاده از پساب به عنوان یک راهبرد حیاتی سوق داده است؛ در این میان، استان فارس با وجود عقبماندگی تاریخی در تاسیسات فاضلاب به جز شهر شیراز، طی ۲ سال اخیر گامهای بلندی برای جبران این ناترازی برداشته است.
جذب سه هزار و ۲۰۰ میلیارد تومان از محل وام بانک توسعه اسلامی، اجرای ۲۷۰ کیلومتر شبکه جدید و افزایش بهرهمندی از تاسیسات فاضلاب به ۱۸.۲ درصد، بخشی از تلاشهایی است که نویدبخش تحقق هدف ۲۶.۲ درصدی تا پایان برنامه هفتم توسعه میدهد.
استفاده از پساب در صنایع آببر، فضای سبز شهری و کشاورزی، نه تنها هزینههای تمامشده را به شدت کاهش میدهد، بلکه به عنوان راهکاری پایدار برای مقابله با تنشهای آبی و کاهش وابستگی به منابع آب شرب مطرح است.
پروژههای عمرانی در ۶ شهر استان با پیشرفت فیزیکی ۸۸ درصدی تصفیهخانهها و تمدید وام بانک توسعه اسلامی تا سال ۱۴۰۶، نشان از عزم جدی مسئولان برای تکمیل این زیرساختهای حیاتی دارد؛ با این حال، چالشهایی نظیر نبود مدیریت واحد شهری و کندهکاریهای مکرر معابر، همچنان نیازمند هماهنگی بیشتر میان دستگاههای اجرایی است.
متن کامل گفتوگوی تفصیلی با «جاسب زنگنه» معاون بهرهبرداری و توسعه فاضلاب شرکت آبفاضلاب استان فارس به شرح زیر است:
بازچرخانی آب؛ راهی برای گذر از کمآبی
ایرنا: آیا با توجه به خشکسالیهای موجود در کشور و استان، استفاده از پساب در صنایع یک ضرورت است؟
زنگنه: کشور ما در وضعیتی قرار دارد که منابع آبی کمی دارد و خشکسالیهای متمادی در سنوات قبل اتفاق افتاده و هر سال وضعیت منابع آبی کاهش پیدا میکند. بیلان آب کاهش پیدا کرده و سرانه آبی هر نفر در کشور به شدت در حال کاهش است. بنابراین باید یک اتفاقی بیفتد و منابع آبی که مصرف میکنیم، بهویژه در بخش شرب، بتوانیم بازچرخانی داشته باشیم تا چندباره از این آب استفاده کنیم.
استفاده از این آب به منابع آبی ما کمک میکند و صنایع، فضای سبز، کشاورزی و مواردی از این قبیل میتوانند از پساب تصفیهخانه استفاده کنند. همچنین آب خاکستری که در منازل، آشپزخانه، حمام و مواردی که آلودگی آنچنانی ندارد، میتواند به عنوان آب خاکستری برگردانده شده و در فضای سبز، شستشو و مصارف مشابه به کار رود.
روزبهروز که پیش میرویم، این موضوع پررنگتر شده و نیاز بیشتری به این بخش دیده میشود. از این لحاظ به آب، «طلای سیاه» گفته میشود چون ارزش بالایی دارد. ارزش آب قابلتوجه است؛ هیچ چیزی جایگزین آب نیست و هر نوشیدنی که استفاده کنید، هیچکدام جای آب را نمیگیرد. در بحث پساب هم، جاهایی که میتوانیم استفاده کنیم مثل پتروشیمیها، فولاد، فضای سبز و شهرداریها، با آن فرایند تصفیهای که در تصفیهخانهها اتفاق میافتد یا تصفیه ثانویهای که انجام میشود، میتوان در این زمینه استفاده کرد. در کشور هم به این یقین رسیدهاند.
موضوع پساب در سنوات قبل در بودجههای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۱ پیشبینی شد و چون کار نویی است، این موضوع نیازمند سرعتبخشی و تسریع است. اکنون در برنامه هفتم نیز پیشبینی شده است. میطلبد صنایع و شهرداریها به این سمت بیایند و از پساب و آبهای نامتعارف (که یکی پساب و آب دریا و آبهای شور است) استفاده کنند تا آن آب شربی که اکنون در بخش صنایع و کشاورزی مصرف میشود، به چرخه برگردد و به ناترازی آبی کشور کمک کند. سال به سال این موضوع بیشتر خود را نشان میدهد.
عقبماندگی در فاضلاب؛ تلاش برای جبران با مدلهای مالی نوین
ایرنا: وضعیت استان در اجرای شبکه و تاسیسات فاضلاب چگونه است؟
زنگنه: در استان فارس، منهای شهر شیراز، متاسفانه در زمینه تاسیسات فاضلابی نسبت به کشور عقبماندگی داریم، ولی اگر شیراز را با هم یکی کنیم، نسبت به رنکینگ کشوری عقب نیستیم. در پایان ۱۴۰۴، تقریبا ۱۸.۲ درصد بهرهمندی از تاسیسات فاضلاب استان داریم که چیزی حدود ۲۲ شهر و روستا را شامل میشود؛ تعدادی در حال بهرهبرداری و تعدادی در حال اجراست. برای این تعداد، حدود ۱۶۰۰ کیلومتر شبکه اجرا شده و ظرفیت تصفیهخانه در مدار، حدود ۸۴ هزار و ۶۲۰ مترمکعب در شبانهروز است.
در شهرهای بزرگ استان مثل کازرون، جهرم، اقلید، آباده و استهبان که تاسیسات فاضلاب و پساب داریم، کارهای مطالعاتی، گزارشهای فنی و مدلهای مالی را آماده کرده و مجوزهای لازم را از شرکت مهندسی گرفتهایم. نمونه آن اقلید است که سنوات قبل مزایده برگزار شد و کارخانه فولاد اقلید برنده شد و در حال انجام مراحل قرارداد (۲۰ ساله) است. در کازرون و مرودشت نیز مناقصه برگزار شده و انتظار داریم صنایع به میدان بیایند؛ مثلا پتروشیمی مرودشت که فاصله کمی با پساب دارد، میتواند با هزینه تمامشده کمتر از سایر منابع، از این پساب استفاده کند.
نحوه واگذاری ما به شکل «B متقابل» است؛ به این معنا که صنعتگر میآید حجم پساب مورد نیاز را تحویل میگیرد و در مقابل، مابقی شبکههای جمعآوری و ارتقای تصفیهخانه را انجام میدهد و پولی ردوبدل نمیشود. در جهرم نیز متقاضی برای استفاده از پساب در کشت درختان غیرمثمر داشتهایم. برای تحقق این امر، نیاز است دستگاههای اجرایی مثل صنعت و معدن، آب منطقهای، پتروشیمی و پالایشگاه نفت پای کار باشند تا هم به منابع آب و اقتصاد استان و هم به ارتقای زیستمحیطی کمک شود.
تامین مالی پروژهها از سه مسیر؛ از اعتبارات دولتی تا فاینانس
ایرنا: آخرین اقدامات را در حوزه اجرای شبکه و تاسیسات فاضلاب توضیح دهید:
زنگنه: پروژههای فاضلاب از پرهزینهترین و تخصصیترین تاسیسات اجرایی است و منابع مالی آن از چند بخش تامین میشود؛ یک بخش منابع عمرانی دولتی است که سالیانه موافقتنامه مبادله میشود و برای ۲۲ شهر اعتبار تزریق میشود. بخش دیگر فاینانس خارجی و داخلی است. در فاینانس خارجی، تفاهمنامهای با بانک توسعه اسلامی در سال ۱۳۹۲ منعقد شده و از سال ۱۳۹۵ در ۶ شهر اجرایی شده است.
در فاینانس داخلی، از محل ماده ۵۶، در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ حدود ۲۵۰ میلیارد تومان وام گرفتیم و ۵۴ کیلومتر شبکه در سه شهر (جهرم، کازرون و اقلید) اجرا کردیم که بیش از سه هزار خانوار از آن منتفع شدند. امسال نیز برای جهرم ۲۵۰ میلیارد تومان دیگر اعتبار گرفتیم و مناقصه انجام شده که امیدواریم ۲۲۳ کیلومتر شبکه در جهرم اجرا شود.
منبع مالی دیگر، حق انشعاب است؛ اما در شهرهای کوچک که خانهها ویلایی است، سرانه هر مشترک به ۲۵ متر میرسد و هزینهها پوشش داده نمیشود. با این حال، برای شهرهای بزرگ مثل مرودشت، جهرم و کازرون مطالعه و اسناد آماده شده است. در سال ۱۴۰۲ حدود ۱۶۰ میلیارد تومان اعتبار مصوب داشتیم و در سال ۱۴۰۴ این رقم به ۲۴۰ میلیارد تومان رسیده است. با برنامهریزیهای انجامشده، پیشبینی میکنیم در پایان برنامه هفتم (سال ۱۴۰۷) به ۲۶.۲ درصد بهرهمندی برسیم که تقریبا متوسط کشوری است.
در حال حاضر حدود ۹۵۰ کیلومتر شبکه و ۸۵ هزار و ۶۲۰ مترمکعب تصفیهخانه در بهرهبرداری داریم و ۹ شهر و روستا در دست اجراست.
علاوه بر اجرا، بهرهبرداری صحیح از شبکهها نیز از رسالتهای ماست؛ سالیانه ۶۰۰ کیلومتر شستشوی شبکه و همسطحسازی منهولها انجام میشود. از شهرداریها انتظار داریم هنگام آسفالتریزی، به منهولها توجه کنند تا هزینههای بعدی کاهش یابد. در بخش GIS، نقشهبرداری دیجیتال از شبکهها در دست انجام است و با دستگاههای رباتیک، سالیانه ۱۵۰ کیلومتر بازرسی ویدئومتری از شبکهها انجام میشود.
در ارزیابی آذر سال گذشته، استان فارس مقام اول کشور را در بهرهبرداری از تصفیهخانهها (مشترک با تهران) و مقام پنجم را در نگهداری شبکهها کسب کرد که برای اولین بار بود. امسال نیز میزبان کشوری معاونتهای بهرهبرداری فاضلاب در شیراز خواهیم بود. همچنین هر سه ماه یکبار، ۱۴ پارامتر پساب توسط آزمایشگاه معتمد محیط زیست کنترل میشود و تاکنون هیچ گونه آلودگی فراتر از استاندارد گزارش نشده است.
ریشه کندهکاریهای شهری؛ نبود مدیریت واحد
ایرنا: کندهکاریهای شهر را چرا هیچکس گردن نمیگیرد؟
زنگنه: این مشکل نه تنها در فارس و شیراز، بلکه در سراسر کشور وجود دارد. به نظرم ریشه در نداشتن مدیریت واحد شهری دارد. دستگاههایی مثل آب، فاضلاب، مخابرات، فیبر نوری و گاز هرکدام برنامههای خود را دارند و شهرداری نیز خدمات خاص خود را انجام میدهد. اگر مدیریت یکپارچه شهری وجود داشت، این مسائل کمتر میشد. با این حال، ما قبل از اجرای هر پروژهای، نقشه را به شهرداری ارائه و مجوز لازم را دریافت میکنیم.
پروژههای بانک توسعه اسلامی؛ شتاب در تکمیل با تمدید وام
ایرنا: در خصوص پروژههای بانک توسعه اسلامی در حوزه فاضلاب، کار به چه نحوی پیش رفته است؟
زنگنه: شرکت آبفای استان فارس با توجه به عقبماندگی در بخش فاضلاب (منهای شیراز)، از سال ۱۳۹۲ تفاهمنامهای با بانک توسعه اسلامی به مبلغ ۱۴۳.۷ میلیون یورو برای ۶ شهر آباده، سپیدان، نیریز، فیروزآباد، فسا و داراب منعقد کرده است که شامل ۵۷۰ کیلومتر شبکه جمعآوری و ۶۴ هزار و ۸۰۰ مترمکعب تصفیهخانه برای ۴۵۰ هزار نفر میشود. تا پایان ۱۴۰۲، حدود ۲۶۸ کیلومتر شبکه و ۳۸ درصد تصفیهخانه اجرا شده بود. از سال ۱۴۰۲ با رویکرد جدید و تمدید وام، ۱۰ قرارداد به مبلغ سه هزار و ۶۰۰ میلیارد تومان منعقد شد و در۲ سال اخیر، حدود ۲۷۰ کیلومتر شبکه (از جمله ۱۳۰ کیلومتر در فسا در کمتر از یک سال) اجرا شده و پیشرفت تصفیهخانهها به ۸۸ درصد رسیده است.
در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، حدود سه هزار و ۲۰۰ میلیارد تومان از بانک توسعه اسلامی جذب شد. با پیگیریهای استاندار، وزیر نیرو و سایر مسئولان، مدت وام تا تاریخ ۱۴۰۶/۱۰/۱۰ تمدید شد. در حالی که کل اعتبار بخش فاضلاب کشور چهار هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان است، استان فارس در سال ۱۴۰۴ حدود ۲ هزار و ۲۰۰ میلیارد تومان جذب خواهد کرد. در سه سال اخیر، ۶ تصفیهخانه (سه روستا و سه شهر) از این محل یا اعتبارات دولتی به بهرهبرداری رسیده است.
آب خاکستری، فرصتی که نباید از دست رفت
ایرنا: برای استفاده از آبهای خاکستری در فارس دیر نشده است؟
زنگنه: این کار نو است و در کشور دیر شروع شده، اما شروع آن میتواند کمک بزرگی باشد. وقتی فاضلاب تصفیه میشود، پساب ارزش پیدا میکند و لجن آن به کود تبدیل میشود که در کشاورزی کاربرد دارد.
در تصفیهخانههای بزرگ، از گاز تولیدی نیز استفاده میشود. با توجه به تنشهای آبی و ناترازیها، جایگزینی پساب بهجای آب شرب در صنایع، هم پایدار است و هم هزینه تمامشده بسیار کمتری نسبت به شیرینسازی آب دریا (که حداقل سه تا چهار یورو هزینه دارد) دارد.
برای شهرداریها و فضای سبز نیز با تصفیه ثانویه، میتوان به استانداردهای محیط زیستی دست یافت. هرچند دیر شروع شده، اما اگر صنایع پای کار بیایند، این موضوع به کاهش ناترازی آبی کمک شایانی خواهد کرد.
