به گزارش ایرنا از روابط عمومی انجمن موسیقی ایران، آخرین شب محفل عاشورایی «خیمه هنر» شامگاه سهشنبه (۱۶ تیرماه) در حالی برگزار شد که موسیقی آیینی از نخستین دقایق برنامه، فضای محوطه تئاتر شهر را دربر گرفت.
اجرای سنج و دمامنوازی گروه «آوای ساحل» با ریتمهای شناختهشده عزاداری جنوب ایران، آغازگر برنامههای این شب بود و با ایجاد فضایی متناسب با حال و هوای روزهای سوگواری محرم، مخاطبان را با خود همراه کرد.
در ادامه، گروه سرود «نجوای انتظار» با اجرای قطعاتی در رثای حضرت سیدالشهدا(ع) و یاران ایشان روی صحنه رفت. اجرای این گروه با تکیه بر مضامین حماسی و آیینی، بخش دیگری از برنامههای موسیقایی شب پایانی را شکل داد و مورد استقبال حاضران قرار گرفت.
از مهمترین بخشهای موسیقی دهمین شب، اجرای آیین موسیقایی «عزاداری شاهسون» از ساوه بود؛ اجرایی که بخشی از سنتهای عزاداری این قوم را با بهرهگیری از نغمهها و شیوههای کهن سوگواری به نمایش گذاشت. این برنامه با معرفی بخشی از میراث موسیقی آیینی اقوام ایرانی، جلوهای از تنوع فرهنگی و موسیقایی عزاداری در مناطق مختلف کشور را پیش روی مخاطبان قرار داد.
در کنار اجراهای موسیقایی، مجلس پردهخوانی «نصر بن ابینیذر» با اجرای حسین ظاهری، شعرخوانی اسماعیل امینی و عبدالرحیم سعیدیراد، نمایش «قائد» به کارگردانی پژمان شاهوردی، مجلس تعزیه «شهادت حضرت قاسم(ع)» به سرپرستی قوامالدین قاسمی و اجرای «نوحه خنجر» نیز برگزار شد.
همچنین نمایش آثار هنرمندان هنرهای تجسمی، دیگر بخش این برنامه بود که در فضای محوطه تئاتر شهر در معرض دید علاقهمندان قرار گرفت.
آیین «خیمه هنر» که طی ۱۰ شب متوالی با حضور هنرمندان عرصههای موسیقی، تئاتر، شعر، هنرهای تجسمی و آیینهای نمایشی برگزار شد، تلاش داشت با تکیه بر ظرفیت هنرهای ایرانی، روایتی هنری از فرهنگ عاشورا و آیینهای سوگواری اقوام مختلف ایران ارائه کند. حضور گروههای موسیقی آیینی از مناطق گوناگون کشور، اجرای سرودهای مذهبی، نقالی و پردهخوانی، تعزیه و دیگر هنرهای آیینی، از مهمترین ویژگیهای این دوره از «خیمه هنر» بود.
دهمین شب این رویداد، پایانبخش مجموعه برنامههایی بود که طی دهه دوم محرم، هر شب در محوطه تئاتر شهر برگزار شد و با تمرکز بر موسیقی آیینی و هنرهای عاشورایی، میزبان هنرمندان و علاقهمندان به فرهنگ و هنر دینی بود.
لالایی تا سوگواری؛ بازخوانی میراث موسیقایی مادران در «خیمه هنر»
حسینعلی حسینی پژوهشگر و نوازنده موسیقی آیینی، در شب پایانی «خیمه هنر» با معرفی نغمه کهن «اوخشما»، از ریشههای زنانه موسیقی سوگواری در ایران سخن گفت.
حسینی درباره اجرای گروه خود توضیح داد: قطعه اجرا شده با عنوان «اوخشما» (اوخشاما)، از کهنترین نغمههای سوگواری منطقه است؛ آوازی که در گذشته توسط زنان و مادران اجرا میشد و امروز در قالب موسیقی سازی و آوازی بازآفرینی شده است.
وی گفت: در گذشته مداح مرد نداشتیم و مادران، راویان اصلی سوگ بودند. از لالایی و آیینهای تولد تا مراسم عزاداری و مرگ، این آواها را زنان اجرا میکردند و همین نغمهها نسل به نسل منتقل شده است. امروز این آواها به دل سازهای ما راه پیدا کرده و با همان حال و هوا اجرا میشود.
حسینی درباره بخشهای مختلف این اجرا نیز توضیح داد: شعر اجرا شده سروده «خان صابری» بود و محمدجواد مولایی به عنوان خواننده، آن را همراه با نوازندگان گروه اجرا کرد. در این برنامه، صدای سازهایی همچون بالابان و نی، فضایی متناسب با موسیقی سوگ و آیینهای محرم ایجاد کرد؛ سازهایی که امروزه در بسیاری از آیینهای عزاداری نیز در کنار نوحهخوانی حضور دارند.
این پژوهشگر با تأکید بر اهمیت حضور موسیقی نواحی در رویدادهایی همچون «خیمه هنر» افزود: چنین برنامههایی فرصتی برای معرفی آیینهای اقوام مختلف ایران است. شاید این اجراها در تهران جنبه معرفی داشته باشند اما در استانهای مختلف این موسیقیها همچنان در متن زندگی مردم و آیینهای محرم اجرا میشوند. تهران محل زندگی اقوام گوناگون است و حضور این آیینها در پایتخت، فرصتی برای آشنایی مردم با تنوع فرهنگی ایران به شمار میآید.
وی ضمن قدردانی از برگزارکنندگان «خیمه هنر» یادآور شد که بسیاری از اجراکنندگان این سنتها امروز در استانهای مرکزی، قم، همدان، البرز، قزوین و تهران ساکن هستند و همچنان در ایام محرم، بهویژه در قالب مراسم و آیینهای سوگواری، این میراث موسیقایی را زنده نگه میدارند.
موسیقی سوگ کمتر دستخوش تغییر شده است
پیمان بزرگنیا نوازنده و پژوهشگر موسیقی نواحی ایران درباره حضور گروههای موسیقی بومی و اجرای سوگینهها در رویداد «خیمه هنر» گفت: ما در تمامی مناطق مختلف ایران یکی از گونهها و بخشهای مهم موسیقی، موسیقی سوگینهها هستند و در هر منطقه از کشور این سوگینهها بر اساس ساختار و فضای موسیقاییشان باهم تفاوت دارند اما بیشتر سوگها در مناطق رشتهکوههای زاگرس مانند لرستان و چهارمحال و بختیاری هستند. ما نیز با توجه به شاخصههایی که برخی از نوازندگان و هنرمندان در مناطق مختلف کشور داشتند، هنرمندان و گروهها برای اجرا دعوت کردیم.
وی افزود: با توجه به شرایط و تنوعی که در بحث موسیقی سوگ است، سعی کردیم که هم تنوع در این برنامه حفظ شود و هم اجراهای با کیفیتی باشد.
این پژوهشگر درباره نقش موسیقی سوگ در موسیقی اقوام ایران اظهار کرد: در طول سال شادیانهها و بخشهای موسیقی نواحی ایران به مردم معرفی میشوند اما یکی از بخشهای مهم موسیقی نواحی، سوگینهها هستند. سوگها به دلیل قداست و حرمتی که در اقوام عشایر ایران دارند، کمتر دستخوش تغییرات شدند.
وی گفت: به عنوان مثال در اقوام لرهای لرستان و لکها، موسیقی مور به همان شکل 500 سال قبل اجرا میشود و این موضوع به دلیل تقدسی که داشت، اتفاق افتاده است. بنابراین بهترین فرصت برای نمایش و معرفی این نوع سوگها به مخاطبان ایام محرم است.
بزرگنیا با اشاره به تغییر برخی آیینها در اقوام ایرانی نیز افزود: امروزه برخی از آیینها، مراسم و تشریفاتی که در ایام تاسوعا و عاشورا در اقوام ایران اجرا میشود، کاملا تغییر کرده و چندان تفاوتی بین اجراها در تهران و سایر شهرهای دیگر نیست.
این نوازنده سازهای بومی درباره نقش رویداد «خیمه هنر» در معرفی سوگینهها اظهار داشت: اجرای چنین برنامههایی تأثیرگذار است اما به دلیل اینکه این برنامه انحصارا به سوگینهها اختصاص ندارد میتوان به گونهای برنامهریزی کرد که زمانی که به اجرای این گونه از موسیقی اختصاص داده میشود، بیشتر شود.
بزرگنیا خاطر نشان کرد: تنوع مرثیهها و نوحهها در تمام مناطق کشور بسیار زیاد است و نیازی به این نیست که بخواهیم سبک غیرایرانی را استفاده کنیم. متأسفانه در حوزه سوگ اقوام کم کار کردیم و امیدواریم که در سالهای آینده و در ایام محرم بتوانیم به آیینها و سوگهای مناطق ایران و همین طور پیرغلامان و پیشکسوتان فرصت بهتری برای اجرا بدهیم.
دومین دوره محفل عاشورایی «خیمه هنر» به مناسبت دهه دوم ماه محرم به همت معاونت امور هنری و سایر زیرمجموعههای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شهرداری منطقه ۱۱ تهران، سازمان زیباسازی شهرداری تهران هفتم تا ۱۶ تیرماه در مجموعه تئاتر شهر برگزار شد.
آیین سنج و دمامزنی، اجرای موسیقی سوگ نواحی ایران، مجالس پردهخوانی و تعزیه، شعرخوانی، اجرای قطعات موسیقی سوگ توسط گروه ارکستر سازهای بادی، اجرای سرود و سوگخوانی هنرمندان موسیقی از بخشهای این رویداد بود.
