سازمان درآمد فدرال پاکستان با صدور ابلاغیهای رسمی، ایستگاه راهآهن تفتان را برای بارگیری، تخلیه، ترخیص و انجام تشریفات واردات و صادرات کالا به رسمیت شناخته است. این تصمیم، از منظر حملونقل منطقهای، اهمیت قابل توجهی دارد؛ زیرا تفتان مهمترین نقطه اتصال زمینی پاکستان با ایران محسوب میشود و فعالترشدن آن در قالب گمرک ریلی میتواند مسیر مبادلات رسمی میان دو کشور را منظمتر و اقتصادیتر کند.ش
با این حال، بهرهبرداری کامل از این ظرفیت، تنها به تصمیم گمرکی پاکستان محدود نمیشود. در سمت ایران، مسیر ریلی زاهدان - میرجاوه نقش حلقه اتصال به تفتان را ایفا میکند؛ مسیری که به دلیل قدمت، محدودیتهای فنی و فرسودگی بخشی از زیرساختها، نیازمند توجه جدیتر در برنامههای توسعه ریلی کشور است.
در ماههای گذشته، موضوع تأمین اعتبار پروژه خط دوم راهآهن زاهدان - میرجاوه از محل کمیسیون ماده ۲۳ مطرح شد؛ پروژهای که اجرای آن میتوانست ظرفیت، ایمنی و سرعت قطارها را در این مسیر راهبردی افزایش دهد. با این حال، آنچه تاکنون بیشتر مورد توجه قرار گرفته، نرمالسازی خط موجود است؛ اقدامی که میتواند امکان تردد قطارهای ایرانی را فراهم کند، اما بهتنهایی جایگزین نوسازی اساسی و توسعه ظرفیت مسیر نیست.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم تجارت ریلی، بیش از هر چیز به سرعت، ایمنی، قابلیت اعتماد و استمرار سرویس وابسته است. اگر مسیر زاهدان - میرجاوه به دلیل ضعف زیرسازی و روسازی، محدودیت سرعت، یا آسیبپذیری در برابر سیلاب و فرسایش با اختلال مواجه باشد، مزیتهای ناشی از گمرکیشدن تفتان نیز بهطور کامل محقق نخواهد شد. در چنین شرایطی، کاهش زمان ترخیص در مرز، زمانی اثرگذار خواهد بود که مسیر ریلی منتهی به مرز نیز توان جابهجایی سریع و منظم بار را داشته باشد.
ایران و پاکستان طی سالهای اخیر بارها بر افزایش حجم تجارت دوجانبه تا سطح ۱۰ میلیارد دلار تأکید کردهاند. تحقق این هدف، افزون بر رفع موانع بانکی و تجاری، نیازمند زیرساخت حملونقل کارآمد است. راهآهن در این میان میتواند برای جابهجایی کالاهای فلهای، محصولات کشاورزی، مواد معدنی، مصالح ساختمانی و فرآوردههای نفتی، نقش مهمی ایفا کند؛ مشروط بر آنکه مسیرهای اصلی آن از ظرفیت و استاندارد لازم برخوردار باشند.
از این منظر، گمرکیشدن تفتان برای ایران یک فرصت قابل توجه است، اما این فرصت زمانی به نتیجه عملی میرسد که با برنامهای روشن برای ارتقای مسیر زاهدان - میرجاوه همراه شود. نرمالسازی خط موجود میتواند در کوتاهمدت بخشی از نیاز عملیاتی را پاسخ دهد، اما در میانمدت و بلندمدت، اجرای خط دوم و نوسازی زیرساختهای فنی مسیر، ضرورتی اجتنابناپذیر به نظر میرسد.
در مجموع، تصمیم پاکستان برای تبدیل تفتان به ایستگاه گمرکی ریلی، ظرفیت تازهای در روابط اقتصادی دو کشور ایجاد کرده است. اما استفاده مؤثر از این ظرفیت، وابسته به تقویت حلقه راه آهن زاهدان - میرجاوه است؛ حلقهای که اگر نوسازی و توسعه آن با جدیت دنبال شود، میتواند مسیر تجارت ریلی ایران و پاکستان را فعالتر، کمهزینهتر و پایدارتر کند. در غیر این صورت، بخشی از فرصت ایجادشده در مرز تفتان، به دلیل محدودیتهای زیرساختی در مسیر دسترسی، کمتر از ظرفیت واقعی خود مورد بهرهبرداری قرار خواهد گرفت.
اکبر نوری
