تاریخ، تنها با رخدادها نوشته نمیشود؛ شخصیتهایی که در بزنگاههای مهم، مسیر یک ملت را تحتتأثیر قرار میدهند نیز بخشی از حافظه تاریخی یک سرزمین هستند. از نگاه هنرمندان، آنچه این شخصیتها را ماندگار میکند، صرفاً مسئولیتها و تصمیمهای سیاسی نیست، بلکه سبک زندگی، منش فردی، نگاه فرهنگی و نسبت آنها با مردم است؛ عناصری که بعدها در آثار هنری، ادبیات و روایتهای تاریخی بازتاب پیدا میکند.
در همین راستا، خبرنگار ایسنا با امرالله احمدجو، نویسنده و کارگردان پیشکسوت سینما و تلویزیون، به گفتوگو نشست تا از منظر یک هنرمند، درباره سیره و سبک زندگی رهبر شهید، نسبت هنر با شخصیتهای تاریخی، اهمیت روایت هنری این مقطع و تأثیر مراسم تشییع بر حافظه تاریخی ملت ایران گفتوگو کند که متن آن را در ادامه میخوانید:
ایسنا: شما سالها در حوزه روایت تاریخ و هویت ایرانی - اسلامی در سینما و تلویزیون فعالیت کردهاید. از نگاه یک فیلمساز، چه ویژگیهایی از سیره و سبک زندگی رهبر شهید ظرفیت ماندگاری در تاریخ و هنر را دارد؟
اگر بخواهیم یک شخصیت در تاریخ ماندگار شود، پیش از هر چیز باید زندگی او قابلیت روایت داشته باشد. تاریخ، تنها مجموعهای از وقایع نیست؛ تاریخ در حقیقت روایت انسانهایی است که با منش، رفتار و نوع زیستن خود بر جامعه اثر گذاشتهاند. آنچه برای یک هنرمند اهمیت دارد، همین وجوه انسانی شخصیتهاست؛ اینکه چگونه زندگی کردند، چگونه با مردم ارتباط داشتند، چگونه در برابر سختیها ایستادند و در بزنگاههای دشوار چه تصمیمهایی گرفتند.
هرگاه میان باور، گفتار و رفتار یک شخصیت هماهنگی وجود داشته باشد، آن شخصیت برای هنر نیز جذاب میشود. مخاطب امروز بیش از هر چیز به دنبال صداقت است. اگر احساس کند فردی همانگونه که سخن گفته، زندگی کرده و همانگونه که زندگی کرده، مسئولیت پذیرفته است، این تصویر در ذهن او ماندگار خواهد شد. به اعتقاد من، بسیاری از شخصیتهای بزرگ تاریخ ایران و جهان نیز به همین دلیل در حافظه ملتها باقیماندهاند.
از منظر هنری، سادگی در زندگی، توجه به مردم، پرهیز از تجمل، احساس مسئولیت و پایبندی به ارزشهایی که یک انسان برای آنها زندگی میکند، مهمترین عناصر در شکلگیری یک روایت ماندگار هستند. این ویژگیها شخصیت را از یک مقام اداری یا سیاسی فراتر میبرد و او را به سوژهای انسانی تبدیل میکند؛ سوژهای که میتواند سالها بعد نیز در قالب رمان، فیلم، سریال یا مستند موردتوجه قرار گیرد.
هر شخصیتی که بتواند میان مسئولیت اجتماعی و فضایل اخلاقی تعادل برقرار کند، بهتدریج وارد حافظه فرهنگی یک ملت میشود. در چنین شرایطی، دیگر تنها مورخان درباره او سخن نمیگویند، بلکه شاعران، نویسندگان، فیلمسازان و هنرمندان نیز به سراغ او میروند و هر نسل روایت تازهای از زندگی و اندیشه او ارائه میکند.
به همین دلیل، اگر قرار باشد سالها بعد درباره این مقطع تاریخی آثار هنری ساخته شود، صرف پرداختن به رخدادها کافی نخواهد بود. آنچه اثر را ماندگار میکند، پرداختن به منش، اخلاق، سبک زندگی، نوع ارتباط با مردم و ارزشهایی است که شخصیت موردنظر برای آنها زیسته است. هنر از همین نقطه آغاز میشود؛ از روایت انسان، نه صرفاً روایت حادثه.
ایسنا: رهبر شهید در مقاطع مختلف، از هنر بهعنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای فرهنگسازی و انتقال هویت یاد کرده و بر تولید آثار فاخر تأکید داشتند. شما بهعنوان فیلمسازی تاریخی این نگاه را چگونه ارزیابی میکنید و آن را چه اندازه در مسیر تولید سریالهای تاریخی اثرگذار میدانید؟
رهبر شهید همواره هنر را صرفاً یک ابزار سرگرمی نمیدانستند، بلکه از آن بهعنوان یکی از اثرگذارترین ابزارهای فرهنگسازی، هویتبخشی و انتقال ارزشهای یک ملت یاد میکردند. در بیانات مختلف ایشان، بارها بر این نکته تأکید شده است که هنر، اگر در مسیر حقیقت، اخلاق و تعالی انسان قرار گیرد، میتواند بیش از بسیاری از ابزارهای دیگر بر ذهن و دل مخاطب اثر بگذارد و نسلهای مختلف را با تاریخ، فرهنگ و هویت خود پیوند دهد. در نگاه ایشان، سینما و تلویزیون از مهمترین رسانههای عصر حاضر هستند و به همین دلیل، مسئولیت سنگینی بر دوش هنرمندان و مدیران فرهنگی قرار دارد.
ایشان معتقد بودند که تولید آثار فاخر، بهویژه در حوزه تاریخ و تمدن ایران و اسلام، میتواند تصویر درستی از گذشته این سرزمین به نسل جوان ارائه کند و مانع از تحریف یا فراموشی بخشهای مهمی از هویت تاریخی کشور شود.
رهبر شهید بارها بر اهمیت روایت صحیح تاریخ تأکید داشتند. از نگاه ایشان، اگر یک ملت نتواند تاریخ، شخصیتها و حوادث بزرگ خود را با زبان هنر روایت کند، دیگران این کار را انجام خواهند داد و چهبسا تصویری ناقص یا نادرست از آن ارائه کنند. از همین رو، مجموعههای تاریخی را تنها یک محصول نمایشی نمیدانستند، بلکه آنها را بخشی از حافظه فرهنگی و تاریخی ملت ایران تلقی میکردند.
ایشان همچنین معتقد بودند که یک اثر فاخر تنها با هزینههای بالا یا دکورهای عظیم ساخته نمیشود، بلکه پیش از هر چیز به اندیشه، پژوهش، فیلمنامه قوی و شناخت عمیق از تاریخ نیاز دارد. در دیدگاه ایشان، اثری ماندگار است که علاوه بر جذابیت هنری، بتواند حقیقت را روایت کند، امید بیافریند، هویت ملی را تقویت کند و مخاطب را به اندیشیدن وادارد. از مجموع این دیدگاهها میتوان دریافت که رهبر شهید برای هنر، بهویژه سینما و سریالهای تاریخی، نقشی راهبردی قائل بودند. ایشان این آثار را فرصتی برای معرفی مفاخر، انتقال تجربههای تاریخی، تقویت اعتمادبهنفس ملی و پاسداری از فرهنگ ایرانی - اسلامی میدانستند و بر حمایت از تولید آثار عمیق، پژوهشمحور و ماندگار تأکید داشتند.
ایسنا: بسیاری معتقد هستند آیین تشییع رهبر شهید، صرفاً یک مراسم سوگواری نخواهد بود، بلکه به دلیل حضور میلیونی مردم و مهمانان خارجی، به یکی از ماندگارترین رویدادهای تاریخ معاصر تبدیل میشود. از نگاه یک فیلمساز، این رویداد چه ظرفیتی برای ثبت در حافظه تاریخی ملت ایران و حتی جهان دارد؟
اگر بخواهیم از منظر هنر و سینما به چنین رویدادی نگاه کنیم، باید بگوییم برخی صحنهها متعلق به یک روز یا یک نسل نیستند، بلکه به حافظه تاریخی ملتها تعلق پیدا میکنند. تاریخ، تنها با اسناد مکتوب باقی نمیماند؛ بسیاری از تصاویر و لحظههای ماندگار، بعدها به بخشی از هویت فرهنگی یک ملت تبدیل میشوند. وقتی میلیونها انسان با انگیزهای مشترک در یک رویداد حضور پیدا میکنند، آن صحنه دیگر فقط یک مراسم نیست، بلکه به یک روایت تاریخی تبدیل میشود.
سینما و مستندسازی دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود. فیلمساز باید بتواند فراتر از تصویر جمعیت، احساس، باور، همدلی و فضای اجتماعی آن روز را ثبت کند. سالها بعد، شاید نسلهایی که آن روز را ندیدهاند، از طریق همین تصاویر، مستندها و آثار هنری بتوانند درک کنند که آن واقعه چه جایگاهی در تاریخ ایران داشته است. هنر اگر درست عمل کند، زمان را متوقف میکند و یکلحظه را برای همیشه زنده نگه میدارد.
حضور شخصیتهای سیاسی، فرهنگی، مذهبی و مهمانانی از کشورهای مختلف نیز در این مراسم ابعاد بینالمللی این تشییع را برجستهتر خواهد کرد. در چنین شرایطی، این مراسم تنها یک رویداد داخلی نخواهد بود، بلکه به موضوعی تبدیل میشود که رسانهها، مستندسازان و پژوهشگران در نقاط مختلف جهان نیز آن را موردتوجه قرار میدهند. هر رویدادی که بتواند توجه افکار عمومی جهان را به خود جلب کند، ظرفیت آن را دارد که در حافظه تاریخی فراتر از مرزهای یک کشور نیز ثبت شود.
از منظر هنری، ثبت چنین لحظههایی نیازمند نگاه دقیق، پژوهش و روایت صادقانه است. تاریخ با اغراق ماندگار نمیشود؛ با روایت درست و مستند ماندگار میشود. اگر روزی قرار باشد درباره این مقطع فیلم سینمایی، سریال یا مستندی ساخته شود، آنچه اثر را ماندگار خواهد کرد، صرفاً نمایش شکوه مراسم نیست، بلکه تبیین زمینههای تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن برای مخاطب خواهد بود.
هر ملتی در مقاطع مختلف تاریخ خود، لحظههایی دارد که بعدها به نماد همبستگی و حافظه جمعی تبدیل میشوند. اگر این رویداد نیز با روایت هنرمندانه، مستند و منصفانه ثبت شود، میتواند برای سالهای طولانی بخشی از حافظه تصویری و تاریخی ایران باقی بماند و نسلهای آینده از خلال آن، بخشی از تاریخ معاصر کشور را بازخوانی کنند.
ایسنا: اگر قرار باشد سالها بعد درباره رهبر شهید و این مقطع از تاریخ ایران، فیلم یا مجموعهای فاخر ساخته شود، به نظر شما مهمترین ویژگیهایی که باید در روایت هنری ایشان موردتوجه قرار گیرد چیست؟
اگر قرار باشد درباره رهبر شهید اثری ماندگار ساخته شود، نباید صرفاً به وقایع و مسئولیتهای ایشان پرداخته شود. آنچه یک شخصیت را در تاریخ ماندگار میکند، پیش از هر چیز سیره، منش، سبک زندگی و نوع ارتباط او با مردم است. مخاطب امروز بیش از آنکه به روایت رویدادها علاقهمند باشد، میخواهد بداند یک شخصیت چگونه زندگی میکرد، چگونه تصمیم میگرفت، چه نگاهی به مردم، فرهنگ، دین و آینده کشور داشت و این ویژگیها چگونه در رفتار و عملکرد او تجلی پیدا میکرد.
رهبر شهید در حوزه فرهنگ و هنر نیز نگاه مشخصی داشتند. در سخنان و دیدگاههای ایشان همواره میتوان این نکته را مشاهده کرد که هنر را ابزاری برای تعالی انسان، حفظ هویت ملی و دینی و انتقال ارزشها به نسلهای آینده میدانستند. ایشان بارها بر اهمیت تولید آثار فاخر، تقویت سینما و تلویزیون، توجه به ادبیات، تاریخ و معرفی مفاخر ایران و اسلام تأکید کرده بودند و معتقد بودند هنر زمانی ماندگار میشود که در خدمت حقیقت، اخلاق و هویت یک ملت قرار گیرد.
به همین دلیل، اگر قرار باشد درباره رهبر شهید فیلم یا سریالی ساخته شود، به گمان من باید این نگاه فرهنگی نیز در آن بازتاب پیدا کند. نباید تنها به حوادث سیاسی یا مقاطع تاریخی بسنده کرد، بلکه باید نشان داد که ایشان چه جایگاهی برای فرهنگ، هنر، کتاب، سینما، ادبیات و رسانه قائل بودند و چرا همواره بر تولید آثار عمیق، پژوهشمحور و هویتساز تأکید داشتند. این بخش از شخصیت ایشان، ظرفیت فراوانی برای روایت هنری دارد.
ازسویدیگر، یکی از مهمترین ویژگیهای رهبر شهید که میتواند در یک اثر نمایشی به تصویر کشیده شود، ارتباط مستمر و عاطفی ایشان با مردم است. شخصیتهای ماندگار تاریخ، صرفاً به دلیل مسئولیتهایشان در ذهن ملتها باقی نمیمانند، بلکه به این دلیل ماندگار میشوند که مردم احساس میکنند بخشی از زندگی، آرمانها و خاطرات جمعی آنان با آن شخصیت گرهخورده است. همین پیوند مردمی است که بعدها در بزنگاههایی مانند آیین وداع و تشییع، خود را در قالب حضور گسترده مردم نشان میدهد.
به اعتقاد من، اگر هنرمندان بتوانند این ابعاد شخصیتی را با زبانی هنرمندانه و به دور از شعارزدگی روایت کنند، اثری خلق خواهد شد که نهتنها برای مخاطب امروز، بلکه برای نسلهای آینده نیز ارزشمند خواهد بود. هنر زمانی رسالت خود را انجام میدهد که بتواند شخصیتها را همانگونه که در متن تاریخ و زندگی مردم حضور داشتهاند، صادقانه و ماندگار روایت کند. چنین آثاری علاوه بر ثبت یک مقطع تاریخی، به حفظ حافظه فرهنگی و انتقال تجربههای یک ملت به آیندگان نیز کمک خواهند کرد.
انتهای پیام
