به گزارش ایرنا، ساختمان قدیمی شهرداری قائمشهر که امسال به ۱۰۰ سالگی رسیده، از ۸۵ سالگیاش تا کنون قرار است به عنوان یک موزه مجهز و زیبا مورد بهرهبرداری قرار بگیرد. اما در این ۱۵ سال هیچ کدام از وعدههای داده شده برای باز شدن درهای این ساختمان زیبای باشکوه و آغاز کاربری موزهای آن به سرانجام نرسید.
قدمت ساختمان قدیمی مرکز شهر قائمشهر از عمر شهرداری این شهر بیشتر است. شهرداری قائمشهر سال ۱۳۲۴ تاسیس شد؛ یعنی ۱۹ سال پس از ساخته شدن عمارتی که امروز ۱۰۰ ساله است و آن را به نام شهرداری قدیمی شهر میشناسند.
اوایل دوره پهلوی اول که راهآهن به مازندران رسید و از علیآبادِ آن روزها و قائمشهرِ امروز عبور کرد، سنگ بنای صنعتی شدن این منطقه نیز در حال نهاده شدن بود. کارخانه قند، شالیکوبی، کنسروسازی و مهمتر از همه کارخانههای نساجی و گونیبافی، این منطقه را دچار تحولات زیرساختی و جمعیتی کرد. به موازات افزایش فعالیتهای اقتصادی، نیاز به زیرساختهای مختلف در منطقه نیز احساس میشد. در قائمشهر امروزی نیز زیرساختها و بناهایی از همان دوره به جا مانده و همچنان در حال استفاده است که ساختمان قدیمی شهرداری یکی از همین بناها به شمار میآید. ساختمانی که ساخت آن به عنوان اقامتگاه سلطنتی در سال ۱۳۰۵ پایان یافت و بعدها کاربریهای دیگری پیدا کرد تا اینکه از چند دهه پیش به عنوان ساختمان اداری شهرداری مورد استفاده قرار گرفت.
آغاز یک وعده ۱۵ ساله
ماجرای تبدیل شدن این ساختمان به موزه، به ۱۵ سال پیش برمیگردد. پس از اینکه در دهه ۸۰ شهرداری قائمشهر از این ساختمان به ساختمان جدیدش کوچ کرد، اقداماتی برای بهسازی ساختمان قدیمی انجام شد و سپس پیشنهاد تاسیس یک موزه مشارکتی در بنای قدیمی و زیبای شهرداری مطرح شد. پیشنهادی که به طور گسترده ای مورد استقبال مردم و مسوولان وقت قرار گرفت. اما با وجود همه استقبالها و تاییدها و درخواستها، به یکی از طولانیترین پروژههای قائمشهر تبدیل شد.
سال ۱۳۹۰ تفاهمنامهای بین شورای شهر و شهرداری قائمشهر و اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مازندران منعقد شد تا این بنا به نخستین و تنها موزه قائمشهر تبدیل شود. قرار بود تا پایان سال ۱۳۹۱ نیز موزه به بهرهبرداری برسد. اما اکنون با گذشت ۱۵ سال از امضای آن تفاهمنامه، این بنای تاریخی همچنان یک ساختمانِ خالی با درهای بسته و چراغهای خاموش است.
پرونده موزه شدن این ساختمان، نسبت به سایر موارد وعده ساخت موزه در مازندران، تفاوتهای مشهودی دارد. در مورد سایر موزههای وعده داده شده مازندران عمدتا اقدامی صورت نگرفت و فقط در حد یک پیشنهاد و وعده و امضای تفاهمنامه باقی ماند. اما برای موزه قائمشهر طی ۱۵ سال اخیر روندی پرنوسان ثبت شده است. به طوری که قسمت مهمی از مرمت ساختمان برای تبدیل شدن به موزه انجام شد و بخشی از تجهیزات مورد نیاز هم خریداری شده است. حتی وزیر میراث فرهنگی نیز ۲ سال پیش بازدیدی از این ساختمان داشت و دستور تکمیل و بهرهبرداری از آن را داده بود. اما گره ۱۵ ساله همچنان باز نشده است.
تقویم وعدههای محقق نشده
یک جستوجوی ساده در اینترنت ما را به نمونههای متعددی از وعدههای داده شده برای بهرهبرداری و تکمیل موزه قائمشهر میرساند. هشتم خرداد ۱۳۹۱ مهدی ایزدی معاون وقت میراث فرهنگی مازندران اعلام کرده بود که «۶ میلیارد ریال برای مرمت ساختمان قدیمی شهرداری قائمشهر اختصاص یافته و به زودی موزه گشایش مییابد.»
۲ سال بعد، یعنی ۲۰ فروردین ۱۳۹۳ مشابه همین جملهها توسط ایزدی تکرار شد. ایزدی ۱۲ سال پیش در نشست بررسی روند اجرای طرحهای میراثی و گردشگری قائمشهر گفته بود: «بازسازی این بنا از سال ۱۳۸۹ آغاز شد و در مراحل نهایی قرار دارد. هفت میلیارد ریال اعتبار دولتی برای مرمت و تجهیز این موزه هزینه شده و چهار میلیارد دیگر برای تکمیل نیاز است که امیدواریم هفته دولت امسال -۱۳۹۳- این طرح به بهرهبرداری برسد.»
اما در هفته دولت سال ۱۳۹۳ نیز این وعده محقق نشد. یک سال بعد و در روز ۱۵ شهریور ۱۳۹۴، «دلاور بزرگنیا» مدیرکل وقت میراث فرهنگی مازندران در گفتوگویی اعلام کرد: این اداره کل به وظیفه و مسوولیتی که برای راهاندازی داشت عمل کرد و تجهیزات مورد نیاز موزه نیز خریداری شد، اما شهرداری باید ۴۰۰ میلیون تومان در اختیار میراث فرهنگی قرار دهد تا کارهای نهایی ساختمان انجام شود.
بلاتکلیفی موزه تاسیسنشده قائمشهر ادامهدار شد و کار به اختلاف نظر بین شهرداری و اداره کل میراث فرهنگی کشید. اما پس از چند سال باز هم تصمیم گرفته شد که موزه راهاندازی شود. ۲۲ خرداد سال ۱۳۹۹ «عباس صالحزاده» شهردار وقت قائمشهر همراه با معاونان، مدیران ارشد شهرداری و رئیس وقت شورای شهر، نشستی با هدف هماهنگی برای راهاندازی موزه قائمشهر برگزار کرد که در آن نشست ضمن ابراز تاسف بابت به سرانجام نرسیدن موزه قائمشهر، عنوان کرد: «میراث فرهنگی باید طرح دقیق و منظمی به شهرداری ارائه کند. شهرداری آمادگی ۱۰۰ درصدی اجرای این کار را دارد و این پروژه با همکاری اداره میراث فرهنگی در کوتاهترین زمان به مرحله اجرا در خواهد آمد.»
از این نشست هم نتیجهای حاصل نشد. ۱۸ ماه بعد یعنی روز ۱۱ دی ۱۴۰۰ «صادق برزویی کوتنایی» عضو شورای ششم قائمشهر اعلام کرد که «هزینه نهایی تکمیل و راهاندازی موزه قائمشهر ۶ میلیارد تومان است و شورای ششم نیز به صورت جدی به این موضوع ورود کرده تا یکی از بزرگترین و زیباترین موزههای شمال کشور را در قائمشهر به بهرهبرداری برساند.»
چند ماه بعد اقداماتی برای بازسازی ساختمان توسط شهرداری آغاز شد. ۲ خرداد ۱۴۰۱ «کاظم علیپور» شهردار قائمشهر در مراسم آغاز مرمت و بازسازی این ساختمان قدیمی از تصویب اعتبار پنج میلیارد تومانی توسط شورای شهر برای مرمت و تجهیز این ساختمان خبر داد و تاکید کرد که «موزه قائمشهر تا دهه فجر گشایش مییابد.»
همان زمان «مهدی ایزدی» که سرپرستی اداره کل میراث فرهنگی را بر عهده داشت نیز همین وعده را مطرح کرده بود. اما نتیجه باز هم تکراری بود و در دهه فجر ۱۴۰۱ درهای این ساختمان به روی مردم باز نشد.
تکراری شدن وعدههای تکمیل و گشایش موزه قائمشهر در چرخهای دائمی ادامه داشت و به سال ۱۴۰۲ نیز رسید. ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ جلسهای با عنوان هماهنگی برای پایان دادن عملیات راهاندازی موزه قائمشهر برگزار شد که «صادق برزگر» مدیرکل وقت میراث فرهنگی مازندران در آن نشست تاکید کرد «موزه قائمشهر باید در چهار ماه تکمیل شود و ماه مهر نیز به بهرهبرداری برسد.»
این وعده و تاکید هم مانند وعدههای پیشین به سرانجامی نرسید. اما چرخه وعدهها همچنان ادامه داشت. این بار پای وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به ساختمان و پرونده موزه قائمشهر باز شد. ۱۲ بهمن ۱۴۰۳ «سید رضا صالحی امیری» همراه با استاندار مازندران و جمعی از مسوولان استانی و شهرستانی بازدیدی از ساختمان قدیمی شهرداری قائمشهر داشت و تاکید کرد که «با تدوین جدول زمانبندی دقیق برای تکمیل این موزه، حداکثر در کمتر از هشت ماه، یعنی تا پایان شهریور ۱۴۰۴ باید این موزه به طور رسمی به بهرهبرداری برسد.»
گره کور موزه قائمشهر حتی با حضور و تاکید وزیر میراث فرهنگی هم باز نشد. همچنان هم این موزه مانند ۱۵ سال اخیر بلاتکلیف است. با توجه به اینکه مالکیت ساختمان در اختیار شهرداری قائمشهر است، میراث فرهنگی اقدام مستقیمی برای تصمیمگیری در این زمینه نمیتواند انجام دهد. اما نظارت بر اجرای طرح طبق ضوابط بر عهده میراث فرهنگی است. البته با توجه به امضای تفاهمنامه مشارکت بین اداره کل میراث فرهنگی مازندران و شهرداری قائمشهر، بخشی از اقدامات اجرایی توسط اداره کل میراث فرهنگی مازندران انجام شد.
آخرین گره؛ طرحی که هنوز نرسید
پیگیری آخرین وضعیت راهاندازی موزه باستانشناسی و مردمشناسی قائمشهر از معاون میراث فرهنگی مازندران نشان میدهد که همچنان خبری از برپایی موزه و گشایش درهای آن به روی مردم نیست.
رضا دانشزاده در گفتوگو با ایرنا ضمن اعلام آمادگی کامل اداره کل میراث فرهنگی برای ازسرگیری فرآیند راهاندازی موزه بر اساس تفاهمنامه اظهار کرد: با توجه به ثبت بودن این ساختمان در فهرست میراث ملی، هرگونه اقدام فنی و مرمتی در آن باید با نظارت میراث فرهنگی و پس از دریافت تاییدیه شورای فنی انجام شود. در مورد موزه قائمشهر نیز باید طرح مرمت به میراث فرهنگی ارائه شود تا پس از بررسی و تایید و اجرا، سایر اقدامات مانند تجهیز برای راهاندازی موزه انجام شود.
به گفته وی آخرین اقدامی که در مورد موزه قائمشهر انجام شد، انتخاب مشاور برای طرح راهاندازی موزه باستانشناسی و مردمشناسی قائمشهر است.
این مسوول ادامه داد: سال گذشته شهرداری قائمشهر مشاوری برای این طرح به خدمت گرفت که همکاریشان ادامه پیدا نکرد و پس از آن مشاور دیگری با شهرداری وارد قرارداد شد. از آن زمان تا کنون منتظر ارائه طرح مشاور جدید از سوی شهرداری به میراث فرهنگی هستیم تا طرح در شورای فنی مورد بررسی قرار گیرد و پس از رفع اشکالات برای تصویب و تایید نهایی به شورای فنی وزارت میراث فرهنگی ارائه شود.
معاون میراث فرهنگی مازندران خاطرنشان کرد: میراث فرهنگی مازندران آمادگی کامل دارد تا بر اساس تفاهمنامهای که با شهرداری امضا کرده کار را ادامه دهد. تا کنون نیز بر اساس تفاهمنامه به همه تعهدات عمل کردهایم. در سالهای اخیر نیز مبالغی از محل اعتبارات تملک دارایی حوزه میراث فرهنگی برای مرمت و تجهیز موزه تخصیص داده شد.
دانشزاده با بیان اینکه تا کنون حدود ۶۰ درصد کارهای مربوط به مرمت و بهسازی ساختمان انجام و بخشی از تجهیزات نیز خریداری شد، گفت: بخشی از تجهیزات شامل ویترینها چند سال پیش خریداری شد که به دلیل زمانبر شدن این موضوع و ضرورت بهروزرسانی دورهای ویترینها طبق استانداردهای موزهای کشور، ممکن است اکنون برای راهاندازی موزه نیاز به خریداری ویترینهای جدید باشد.
وی تصریح کرد: میراث فرهنگی مازندران در راهاندازی این موزه از سقف تعهداتی که طبق تفاهمنامه داشت نیز عبور کرده است. اما برای ما این موضوع مهم نیست، بلکه به سرانجام رسیدن پرونده موزه قائمشهر و راهاندازی یکی از بزرگترین و زیباترین موزههای شمال کشور اولویت و اهمیت دارد که امیدواریم با همراهی شهرداری و شورای شهر این هدف هر چه زودتر محقق شود.
بنبست میان مالکیت و نظارت
پرونده راهاندازی موزه قائمشهر و بازگشایی درهای ساختمان ۱۰۰ ساله مرکز این شهر حالا حدود یک سال است که به نقطه ارائه طرح از سوی مشاور رسیده و بنا بر اظهارات معاون میراث فرهنگی مازندران، توپ در زمین شهرداری قائمشهر است و گام بعدی باید از سوی این نهاد برداشته شود.
البته پیگیریها برای گفتوگو با کاظم علیپور شهردار قائمشهر و دریافت پاسخ از او در زمینه آخرین وضعیت راهاندازی موزه باستانشناسی و مردمشناسی قائمشهر به نتیجهای نرسید. با این حال امکان دریافت و انتشار پاسخ شهرداری درباره این موضوع در ایرنا فراهم است.
نکته قابل توجه در مورد راهاندازی این موزه، طی شدن یک فرآیند بینتیجه ۱۵ ساله با وجود نگاه مثبت به تحقق این هدف در ادوار مختلف مدیریت شهری است. طرحی که در اواخر فعالیت شورای سوم قائمشهر به تایید و تصویب رسید و عملیات اجراییاش آغاز شد، در شورای چهارم و پنجم و ششم نیز مورد حمایت مدیریت شهری قرار داشت، اما به سرانجامی نرسید.
به نظر میرسد فرآیندهای پیچیده اداری و شاید هم برخی اختلافنظرها در مجموعه مدیریت شهری طی سالهای اخیر، مهمترین پاشنه آشیل راهاندازی موزه قائمشهر باشد. چالشی که ۱۵ سال است شهروندان این شهر را از احیای یک بنای پرخاطره و زیبا و برخورداری از یک زیرساخت فرهنگی و تاریخی محروم کرده است.
میراث فرهنگی چقدر اختیار دارد؟
فارغ از ابهاماتی که پاسخ به آنها مستلزم شفافسازی در دادههای مالی و جزئیات فنی پروژه است، آنچه مرور شکستهای ۱۵ساله این پرونده را به چالش میکشد، ابهام در «محدوده اختیارات» میراث فرهنگی در قبالِ اینگونه بناهاست. بهعبارت دیگر، آیا میراث فرهنگی به عنوان نهاد متولی و ناظر، حتی در غیابِ حق مالکیت، فاقد ابزار قانونی برای پایانبخشیدن به این بلاتکلیفی است؟
ارجاع به ماده ۱۳ قانون حمایت از مرمت و احیای بافتهای تاریخی-فرهنگی، این پرسش را جدیتر میکند؛ چرا که این قانون صراحتاً تصریح میکند: «دستگاههای اجرایی و نهادها مکلف هستند هزینههای مربوط به پژوهش، حفاظت و مرمت آثار منقول و غیرمنقول ثبتشده در فهرست آثار ملی… مربوط به آثار در اختیار یا در حیطه موضوع تخصصی همان دستگاه را از محل اعتبارات خود تأمین کنند.»
با استناد به چنین ضوابطی و همچنین تفاهمنامه فیمابین، پرسش اساسی این است که چرا میراث فرهنگی مازندران از ظرفیتهای قانونی خود برای خروج از این بنبستِ ۱۵ساله و الزام شهرداری به ایفای تعهداتش بهره نگرفته است؟ یا به تعبیر دیگر، چه عاملی موجب شده تا فرآیند پیگیری این نهاد، تا این حد در برابرِ تعللهای مدیریتی، انفعالی باقی بماند؟
هزینه فرسایش یک وعده
در نهایت، آنچه در پس این ۱۵ سال وعده و انتظار باقی مانده، فقط یک ساختمان نیمهکاره نیست؛ بلکه بخشی از اعتماد عمومی به مدیریت شهری و نهادی نیز در این مسیر فرسوده شده است. بنای ۱۰۰ سالهای که میتوانست به یکی از مهمترین زیرساختهای فرهنگی قائمشهر تبدیل شود، همچنان پشت درهای بسته مانده و شهروندان این شهر را از احیای بخشی از حافظه تاریخی خود محروم کرده است. عبور از این وضعیت، بیش از هر چیز به ارادهای مشترک برای پایان دادن به مقصرانگاری و تعیین تکلیف عملی این پرونده نیاز دارد.
