به گزارش ایرنا، توسعه صنعتی همیشه از کلانشهرها آغاز نمیشود و گاهی در نقطهای دورتر از هیاهوی مراکز صنعتی، جایی که یک واحد تولیدی با مسالهای واقعی روبهرو است و یک دانشگاه توان پاسخگویی علمی به آن را دارد، همکاری میان دو جهان متفاوت، مسیری تازه برای توسعه فناوری باز میکند.
آنچه امروز در فیروزکوه شکل گرفته، بیش از آنکه روایت ساخت یک راکتور خلأ باشد، داستان تبدیل یک نیاز صنعتی به دانشی است که میتواند بارها در صنایع مختلف تکرار شود.
در سالهای اخیر، ارتباط دانشگاه و صنعت بارها در قالب تفاهمنامهها و نشستهای مشترک مطرح شده است، اما همه این همکاریها کمتر به تولید فناوری منجر شدهاند و تفاوت این طرح در آن است که از یک مساله واقعی از صنعت آغاز شد چالشی که تولیدکنندگان مواد شیمیایی مورد نیاز صنعت نفت با آن مواجه بودند و حل آن، به همکاری چندساله میان پژوهشگران دانشگاه و بخش صنعت انجامید.
فناوری توسعهیافته در فیروزکوه محدود به صنعت نفت نیست و در سایر صنایع از جمله داروسازی نیز قابلیت استفاده دارد
از سوی دیگر، اهمیت این پروژه تنها به یک دستاورد فناورانه محدود نشد و استقرار این همکاری در شرقیترین شهرستان استان تهران نشان میدهد ظرفیت توسعه فناوریهای پیشرفته، صرفا به مراکز صنعتی بزرگ محدود نیست و اگر پیوند میان صاحبان صنایع و صاحبان دانش شکل بگیرد، حتی مناطق کمتر شناختهشده نیز میتوانند به حلقهای از زنجیره فناوری کشور تبدیل شوند.
وقتی صنعت، مساله را به دانشگاه سپرد
بخش قابل توجهی از افزایههای مورد استفاده در صنعت نفت برای افزایش دوام خطوط انتقال و جلوگیری از خوردگی، با تکیه بر ترکیبات شیمیایی تخصصی تولید میشوند؛ موادی که برخی از آنها تا پیش از این از خارج کشور تامین میشد و همین نیاز، شرکت فعال در حوزه تولید افزایههای نفتی را به سمت همکاری با پژوهشگران دانشگاه صنعتی شریف سوق داد تا امکان تولید داخلی یکی از مواد مؤثر مورد استفاده در بازدارندههای خوردگی بررسی شود.
رونمایی از طرح ، پایلوت صنعتی تولید مواد اولیه بازدارندههای خوردگی در یکی از شرکت های پتروشیمی مستقر در شهرک صنعتی امیریه فیروز کوه دلیلی بر مصاحبه خبرنگار ایرنا با دانشیار شیمی معدنی دانشکده شیمی دانشگاه صنعتی شریف، شد و وی در این باره توضیح داد که اهمیت این پروژه، صرفا در تولید یک ترکیب شیمیایی خلاصه نمیشود، بلکه در مسیری است که برای رسیدن به تولید صنعتی آن طی شده است.
نیاز به تولید یک ماده شیمیایی راهبردی، همکاری چندساله صنعت و دانشگاه را شکل داد که محصول اصلی آن، تولید دانش فنی بود
بهرام قنبرزاده افزود: بسیاری از شرکتهای ایرانی امروز بازدارندههای خوردگی را تولید میکنند، اما بخشی از مواد موثره این محصولات همچنان از خارج وارد میشود؛ زیرا تولید برخی از این ترکیبات به فناوری و تجهیزات ویژه نیاز دارد و همین مساله، صاحبان شرکت پتروشیمی در فیروزکوه را از همان ابتدای کار با این پرسش روبهرو کرد که اگر ماده مورد نظر در مقیاس آزمایشگاهی تولید شود، چگونه میتوان آن را در مقیاس صنعتی و با کیفیت پایدار تولید کرد؟
وی با اشاره به تفاوت میان تولید آزمایشگاهی و تولید صنعتی، توضیح میدهد که بسیاری از واکنشهای شیمیایی را میتوان در ظروف ساده آزمایشگاهی انجام داد، اما زمانی که قرار است همان فرآیند در مقیاس چند صد کیلوگرمی اجرا شود، شرایط واکنش، تجهیزات و نحوه کنترل فرآیند کاملاً تغییر میکند و بدون طراحی راکتور متناسب، امکان تولید صنعتی وجود ندارد.
در فرآیندهای شیمیایی برخی مواد تنها در شرایط ویژه و با تجهیزات خاص قابل تولید هستند و همین ضرورت، طراحی راکتور خلا را به بخش جداییناپذیر این پروژه تبدیل کرد.
در ادامه همین مسیر، با پیشهاد شرکت خصوصی همکاری میان دانشگاه و صنعت از مرحله آزمایشگاهی فراتر رفت و وارد طراحی تجهیزاتی شد که بتواند پاسخگوی نیاز واقعی تولیدکننده باشد؛ مسیری که چند سال زمان برد و طی آن، دانش دانشگاهی و تجربه صنعتی در کنار یکدیگر قرار گرفت تا راهکاری قابل استفاده در صنعت شکل بگیرد.
دانشی که از یک راکتور فراتر رفت
مسیر تولید صنعتی یک ماده شیمیایی، تنها به فرمول ساخت آن محدود نمیشود و بسیاری از ترکیبات در مقیاس آزمایشگاهی با موفقیت تولید میشوند، اما زمانی که قرار است همان فرآیند در مقیاس صنعتی اجرا شود، چالش اصلی از آزمایشگاه به طراحی تجهیزات منتقل میشود؛ جایی که کوچکترین خطا میتواند کیفیت محصول را کاهش دهد یا کل فرآیند تولید را متوقف کند.
دانشیار شیمی معدنی دانشکده شیمی دانشگاه صنعتی شریف باور دارد: ماده شیمیایی مورد نظر پس از انجام واکنش، نیازمند جداسازی کامل آب از ساختار خود بود؛ فرآیندی که با تجهیزات معمول امکانپذیر نبود و به همین دلیل طراحی یک راکتور خلا با قابلیت کنترل دقیق شرایط واکنش در دستور کار قرار گرفت.
هدف پروژه فقط ساخت یک تجهیز نبود؛ پژوهشگران تلاش کردند دانشی را توسعه دهند که بتواند در پروژههای صنعتی دیگر نیز مورد استفاده قرار گیرد
به گفته وی، در این سامانه، آب در شرایط خلا و در دمای حدود ۲۰۰ تا ۲۳۰ درجه سانتیگراد از محصول جدا شد؛ در حالی که در شرایط عادی آب در دمای ۱۰۰ درجه به جوش میآید و دلیل این تفاوت آن بود که آب در ساختار ماده شیمیایی محبوس شده و تنها با ایجاد شرایط ویژه امکان جداسازی آن وجود داشت.
بومیسازی؛ از طراحی تا ساخت
یکی از مهمترین ویژگیهای این پروژه، تکیه بر توان مهندسی داخل کشور در طراحی و ساخت تجهیزات بود و قنبرزاده مجری علمی این طرح، با اشاره به میزان ساخت داخل این سامانه ادامه داد: شاید برخی قطعات کوچک مانند تعدادی از حسگرها از خارج کشور تامین شده باشند، اما حدود ۹۹ درصد اجزای اصلی راکتور، طراحی و ساخت داخل است.
او در عین حال تاکید دارد: بومیسازی صرفا به معنای ساخت قطعات نیست و در چنین طرحهایی، کیفیت اجرای جزئیات فنی به اندازه طراحی اهمیت دارد؛ به عنوان نمونه، یک جوشکاری دقیق که بتواند سامانه را بدون کوچکترین نشتی آماده بهرهبرداری کند، نقشی همتراز با طراحی مهندسی ایفا میکند.
این استاد دانشگاه معتقد است همین همافزایی میان دانش طراحی و مهارت اجرای صنعتی، یکی از عوامل موفقیت پروژه بوده است.
محصول اصلی، یک دستگاه نیست
اگرچه نتیجه ملموس این همکاری، ساخت یک راکتور خلا صنعتی است، اما قنبرزاده معتقد است ارزش اصلی پروژه در جای دیگری قرار دارد و این پروژه تنها به تولید یک تجهیز ختم نمیشود، بلکه دانشی را ایجاد کرده است که میتواند مبنای طراحی و ساخت سامانههای مشابه برای واکنشهای شیمیایی دیگر باشد و میتواند در طراحی تجهیزات مورد نیاز سایر فرآیندهای شیمیایی به کار گرفته شود.
از نفت تا داروسازی؛ دامنه کاربرد فناوری
یکی از مهمترین نکات مطرحشده در این گفتوگو، گستره کاربرد این فناوری است و قنبرزاده باور دارد: هرچند این پروژه با هدف پاسخ به یکی از نیازهای صنعت نفت آغاز شد، اما سامانه طراحیشده میتواند در بسیاری از فرآیندهای تولید مواد شیمیایی در صنایع پتروشیمی و حتی داروسازی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
به گفته وی، بسیاری از واکنشهای شیمیایی، اصول مشترکی دارند؛ برخی تنها به همزدن نیاز دارند، برخی به گرمایش و گروهی نیز علاوه بر آن، به خروج یک ماده مزاحم از محیط واکنش احتیاج پیدا میکنند و در چنین شرایطی، استفاده از سامانههای خلأ دقیق، نقش تعیینکنندهای در کیفیت محصول نهایی دارد.
مجری علمی:حدود ۹۹ درصد اجزای اصلی سامانه با اتکا به توان داخلی طراحی و ساخته شده است
او اضافه کرد که یکی از چالشهای مهم در این نوع تجهیزات، کنترل دقیق پایان واکنش است؛ زیرا داخل راکتور قابل مشاهده نیست و اپراتور باید با اتکا به حسگرها، زمان مناسب پایان فرآیند را تشخیص دهد.
به گفته دانشیار شیمی معدنی دانشکده شیمی دانشگاه صنعتی شریف، در هر مرحله حدود ۳۰۰ کیلوگرم ماده در راکتور قرار میگیرد و هرگونه خطا در تشخیص زمان پایان واکنش، میتواند موجب از بین رفتن کل محصول شود؛ از همین رو، طراحی سامانههای کنترلی دقیق، بخش جداییناپذیر این فناوری بوده است.
وقتی صنعت به دانشگاه اعتماد کرد
این پروژه تنها حاصل دانش دانشگاهی یا تجربه صنعتی نبود؛ بلکه از نقطهای آغاز شد که یک نیاز واقعی صنعت، پژوهشگران دانشگاه را به میدان حل مساله در دل صنعت کشاند.
محمدصادق یلفانی، مدیرعامل شرکت پتروپویش کیمیا و مجری طرح، با تشریح روند اجرای طرح با اشاره به اینکه این فناوری در یک مسیر کوتاهمدت به دست نیامده است گفت: حدود دو سال مطالعات و آزمایشهای اولیه در مقیاس آزمایشگاهی در کارخانه انجام شد، سپس سه تا چهار سال آزمون و خطا برای نزدیک شدن به شرایط صنعتی ادامه یافت و در نهایت، طی حدود دو سال همکاری نزدیک با دانشگاه صنعتی شریف، طراحی و ساخت سامانه به نتیجه رسید.
وی معتقد است آنچه این پروژه را به سرانجام رساند، تنها سرمایهگذاری یا تجهیزات نبود، بلکه شکلگیری اعتماد میان صنعت و دانشگاه بود؛ اعتمادی که باعث شد مساله واقعی تولید به فضای پژوهش منتقل شود و پاسخ آن نیز دوباره به صنعت بازگردد.
یلفانی با اشاره به برنامههای پیشروی این مجموعه گفت: ساخت راکتور خلا پایان این مسیر نیست و شرکت برای توسعه ظرفیت تولید نیز برنامهریزی کرده تا در صورت اجرای طرح توسعه، ظرفیت تولید این ماده مؤثر مورد استفاده در ساخت بازدارندههای خوردگی میتواند به حدود ۲ تن در روز برسد، موضوعی که بخشی از نیاز بازار داخلی را تامین کند.
وی معتقد است: ارزش واقعی این طرح تنها در افزایش ظرفیت تولید خلاصه نمیشود، بلکه دستیابی به دانش فنی طراحی و ساخت تجهیزات مورد نیاز به صورت بومی سازی شده، امکان توسعه محصولات جدید و اجرای پروژههای مشابه را نیز برای شرکت و سایر صنایع فراهم خواهد کرد.
توسعه صنعتی از دل همکاری میگذرد
نماینده مردم دماوند و فیروزکوه در مجلس شورای اسلامی هم در باره، پیوند دانشگاه و صنعت را یکی از پیشنیازهای کاهش وابستگی فناوری اعلام و این همکاری را نمونهای از ظرفیتهای مغفولمانده شرق استان تهران توصیف کرد و گفت: هر زمان نیاز واقعی صنعت با توان علمی دانشگاهها پیوند بخورد، زمینه برای کاهش وابستگی به فناوریهای خارجی و افزایش ارزش افزوده داخلی فراهم میشود.
شاهرخ رامین با اشاره به ضرورت حمایت از شرکتهای فناور و دانشبنیان تاکید کرد: مجلس از طرحهایی که به توسعه فناوریهای بومی، افزایش توان تولید داخل و ایجاد اشتغال تخصصی منجر شود، حمایت میکند و تداوم این مسیر را نیازمند همافزایی میان دستگاههای اجرایی، مراکز علمی و بخش خصوصی میداند.
فیروزکوه؛ ظرفیتی فراتر از یک شهر صنعتی
فرماندار فیروزکوه نیز در این باره تاکید کرد: توسعه پایدار زمانی محقق میشود که صنعت، دانشگاه و مدیریت محلی در کنار یکدیگر قرار گیرند و این طرح نشانهای از ظرفیتهای کمتر دیدهشده شرقیترین شهرستان استان تهران میداند.
ابوالفضل زمانی نژاد افزود که فیروزکوه تنها گذرگاه ارتباطی شرق کشور یا منطقهای با ظرفیتهای طبیعی و معدنی نیست، بلکه میتواند به بستری برای شکلگیری همکاریهای فناورانه میان دانشگاه و صنعت تبدیل شود.
به گفته وی، حضور واحدهای صنعتی در کنار ظرفیتهای علمی کشور، فرصت ارزشمندی برای توسعه فناوری، ایجاد اشتغال تخصصی و افزایش سرمایهگذاری در منطقه فراهم کرده است و مدیریت شهرستان نیز از طرحهایی که به ارتقای فناوری و ایجاد ارزش افزوده در تولید منجر شود، حمایت خواهد کرد.
زمانی نژاد بیان کرد تجربه این پروژه نشان داد اگر حلقه ارتباط میان صنعت، دانشگاه و مدیریت اجرایی تکمیل شود، دستاورد آن تنها حل یک مساله صنعتی نخواهد بود، بلکه میتواند زمینهساز توسعه پایدار و ارتقای جایگاه شرق استان تهران در حوزه فناوریهای پیشرفته باشد.
فراتر از یک راکتور؛ وقتی اعتماد به فناوری تبدیل میشود
شاید در نگاه نخست، خروجی این همکاری ساخت یک راکتور خلا برای تولید یک ماده شیمیایی تخصصی باشد اما مرور مسیری که این پروژه طی کرده، تصویر متفاوتی پیش روی قرار میدهد.
ماجرا از نیاز یک واحد صنعتی آغاز شد نیازی که پاسخ آمادهای برای آن وجود نداشت و صنعت، مساله را با دانشگاه در میان گذاشت و پژوهشگران نیز به جای ارائه یک راهحل صرفا آزمایشگاهی، تلاش کردند فرآیندی را طراحی کنند که قابلیت ورود به مقیاس تولید را داشته باشد ونتیجه این همکاری، تنها ساخت یک تجهیز نبود؛ بلکه شکلگیری دانشی بود که میتواند در طراحی تجهیزات مشابه برای صنایع دیگر نیز به کار گرفته شود.
در این میان، نقش مدیریت محلی و حمایت مسوولان نیز در تکمیل این زنجیره قابل توجه است. زمانی که دانشگاه، صنعت و دستگاههای اجرایی هر یک نقش خود را ایفا کنند، نتیجه صرفا حل یک مسئله فنی نخواهد بود؛ بلکه الگویی برای توسعه فناوری در مناطق مختلف کشور شکل میگیرد؛ الگویی که میتواند وابستگی به فناوریهای وارداتی را کاهش داده و زمینه خلق ارزش افزوده در داخل کشور را فراهم کند.
فیروزکوه در سالهای گذشته بیشتر با ظرفیتهای طبیعی، معدنی و موقعیت ارتباطی خود شناخته شده است، اما تجربه این پروژه نشان میدهد این شهرستان میتواند در حوزه فناوریهای پیشرفته نیز نقشآفرین باشد و شاید مهمترین پیام این همکاری آن باشد که توسعه صنعتی، الزاما از بزرگترین شهرها آغاز نمیشود؛ گاهی از جایی شروع میشود که یک مساله واقعی، یک گروه پژوهشی و یک صنعتگر، تصمیم میگیرند مسیر حل آن را با اعتماد متقابل ادامه دهند.
