خبرگزاری مهر- گروه استانها؛ صائب تبریزی شاعر سبک هندی در عصر صفویه از شاعرانی است که دغدغه زندگی دارد یعنی تلاش کرده تا شعرش را با تار و پود زندگی مردم گره بزند، کلامش را به عرصه زندگی بیاورد و وارد ظرایف زندگی عامه مردم کند. صائب در شعرش از هر مفهوم و پیامی که میخواهد به مخاطب انتقال دهد تمثیلی میسازد و همه مظاهر زندگی را دستمایه خلق شعرش قرار داده که همین امر موجب شده تا شعرش مخاطب عام پیدا کند.
اشعار صائب تبریزی منشور ترویج ارزشهای والای انسانی و اخلاقی است و شاعر تلاش دارد تا با دعوت خوانندگان به فضائل و صفات نیکو و پرهیز دادن آنان از صفات نکوهیده و زشت، به تقویت وحدت و انسجام مردم بپردازد. شعر صائب را باید یک دعوت زیبا و دلنشین به همزبانی و همدلی بدانیم که میخواهد روابط انسانی را تقویت کند. این ارزشها ارتباط مستقیمی با تعالیم دینی دارند که بر اساس اصولی نظیر اتحاد، صبر و گفتگوی مسالمتآمیز بنا شدهاند.
دعوت صائب به اتحاد و همدلی در ایامی که ایران اسلامی در میانه یک جنگ ترکیبی تمامعیار علیه دشمن متخاصم آمریکایی صهیونی قرار دارد و با به راه انداختن جنگهای دامنهدار و عمیق شناختی به دنبال بر هم زدن صفوف منسجم و بههم پیوسته ملت مبعوث ایران است، اهمیتی مضاعف پیدا میکند. از همین رو گفتگویی را به بهانه دهم تیرماه، روز بزرگداشت صائب تبریزی، با یک عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهرکرد داشتیم که از نگاه خوانندگان گرامی میگذرد.
صائب زبان شعر را در خدمت ترویج اخلاق قرار میدهد
سیدجمالالدین مرتضوی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اینکه صائب تبریزی در اشعار خود انسانها را به همدلی، اتحاد و همبستگی، حفظ ارزشها و کرامات انسانی و پرهیز از صفات ناپسند انسانی دعوت کرده است، اظهار کرد: زبان شعر این ظرفیت را دارد که با بهرهگیری از ابزار هنر به عنوان یک شیوه کارآمد و مؤثر، خواننده را جذب پیامش کند و صائب به خوبی توانسته این رسالت را انجام دهد.
عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهرکرد با ذکر اینکه همبستگی اجتماعی به معنی احساس مسئولیت متقابل، آگاهانه و از روی میل و اراده بین افراد جامعه است، ادامه داد: همبستگی باعث پیوندهای انسانی و وابستگی افراد به همدیگر در منافع حیاتی میشود، حس شراکت ایجاد میکند و مشارکتها در مشکلات و غمهای افراد را افزایش میدهد. این نوع همدلی و همبستگی در شعر صائب بسیار فراوان است.
وی بیان کرد: آگوست کنت ملاک شکلگیری همبستگی را توافق اذهان میداند و معتقد است که انسانها از حیث ذهنی باید به یک همبستگی و وفاق برسند تا بتوانند عوامل مثبت و منفی حیات را تشخیص دهند. علم و آگاهی، تفاهم، صفا و یکرنگی، نوعدوستی و نظیر اینها از عوامل تقویتکننده همبستگیاند که صائب در شعرش به وفور به آنها پرداخته است.
عوامل تهدیدکننده همبستگی در شعر صائب نهی شده است
مرتضوی با تصریح اینکه برخی عوامل تهدیدکننده همبستگی نیز در شعر صائب نهی شده است، افزود: بدبینی، بهتان و افترا، جاهطلبی و برتریجویی، بخل و حسد، کینه و کدورت، خواهشهای نفسانی و نظیر اینها از صفات ناپسند انسانی است که صائب از آنها نهی میکند.
این مدرس دانشگاه با تأکید بر اینکه امروز ایران اسلامی در شرایط حساس کنونی بیش از هر چیز نیازمند همبستگی اجتماعی و وحدت و یکپارچگی مردم است، گفت: باید عوامل ضریب دهنده به این وحدت و همدلی را بشناسیم و تقویت کنیم و از هر گونه اختلاف و تفرقه بپرهیزیم.
مرتضوی با بیان اینکه اسلام وجود تفاوتها را برای اعتلای زندگی انسانها سودمند میداند، ادامه داد: مراد از تفاوت آن است که هر امتی با رفتارها و حرکات مادی و معنوی خاص خودش از دیگر امتها متمایز میشود. بنابراین در اسلام وجود تفاوت برای زندگی انسانها سودمند است و انسانها و جوامع بشری را به رقابت و شتابگیری در انجام امور خیر تشویق میکند.
وی با تأکید بر اینکه این تفاوتها نباید اسباب اختلاف و تفرقه و گسست بین امتها شود، افزود: حکمت الهی در ایجاد تفاوت بین انسانها، مبتنی بر آزمایش آنها بر اساس میزان توان ذاتی و امکاناتی است که در اختیارشان قرار دارد تا روشن شود کدام امت در ایمان و عمل صالح از دیگر امتها پیشی میگیرد.
مرتضوی یادآور شد: در آیه «یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ وَأُولَٰئِکَ مِنَ الصَّالِحِینَ» (آل عمران/۱۴۴) دعوت به امر به معروف، نهی از منکر، سرعتبخشی به امور خیر از مصادیق دعوت به وحدت، روی آوردن به نیکیها و پرهیز از بدیها است.
وی با بیان اینکه صائب تبریزی با دعوت به همدلی و همبستگی به ذهن مخاطب نزدیک شده و پیامهای مورد نظرش را منتقل میکند، گفت: وقتی شعر صائب را میخوانیم متوجه میشویم که تفکر «وحدت وجودی» زیربنای شعر و اندیشه اوست که غالباً با توسل به شیوه تمثیلسازی و در قالب تصاویر بسیار زیبا، دلنشین و تاثیرگذار با خواننده سخن میگوید.
تفکر «وحدت وجودی» زیربنای شعر و اندیشه صائب است
عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهرکرد یادآور شد: بنیاد سخن صائب بیشتر مبتنی بر بیان تمثیلی بوده و زیربنای شعری وی مبتنی بر وحدت وجودی است یعنی آنکه شاعر قائل است که خدا تنها واحد حقیقی عالم هستی بهشمار میرود و آثار و نشانههای این جهان درواقع جلوههای زیبایی از این وجود حقیقیاند.
مرتضوی ادامه داد: واحد یگانه هستی یعنی خدای سبحان به مثابه دریایی است که مظاهر این جهانی، در حکم قطراتی از این بحر بیپایاناند. این قطرهها در ظاهر جدای از دریا هستند اما در باطن به دریا وابسته و پیوسته و عین دریا هستند. اینهمه کثرتهایی که در عالم میبینیم، چهره وحدت را پوشانده و اجازه رخنمایی نمیدهد همچنان که صائب میگوید: «موج در یکتایی دریا نیندازد خلل، چهره وحدت نهان در زیر زلف کثرت است.»
وی مولفههای عرفانی شعر سبک هندی که صائب تبریزی از آن بهره گرفته را یادآور شد و بیان کرد: با یک تامل عمیق میتوان دریافت که ارتباط بین نور و خورشید، قطره و دریا، روح و جسم و نظیر اینها که در شعر صائب فراوان است، جدای از هم نبوده و هر یک ذات وجودی مستقل ندارند بلکه نور جزئی از خورشید یا قطره جزئی از دریاست و به خودی خود ذات مستقل ندارد.
مرتضوی با تأکید بر اینکه صائب در کنار توجه به وحدت وجودی که زیربنای شعرش است به عوامل تقویتکننده وحدت نیز توجه و توصیه جدی دارد و با توسل به تصویرسازی و استدلالهای عقلانی پیام خود را منتقل میکند، اظهار کرد: «پاکطینتی و روشننگری» از جمله این عوامل است که انسان را به همدلی با دیگران سوق میدهد و صائب در این زمینه میگوید: «رتبه خوبی دوچندان میشود از چشم پاک، سرو موزون در کنار آب باشد بهتر است» یا «در چشم پاکبین نبود رسم امتیاز، در آفتاب سایه شاه و گدا یکیست»
وی «دعوت به حُسن معاشرت و خوشخلقی» را از دیگر عوامل ضریببخش به اتحاد و همدلی خواند و توضیح داد: صائب سروده است: «آب و رنگ صورت ظاهر دو روزی بیش نیست، حسن اخلاق جمیل از روی زیبا بهتر است» یا «مکن چین جبین زنهار در کار گرفتاران، که سوهان است بند دوستی را چین پیشانی»
دعوت صائب به عوامل تقویتکننده همبستگی اجتماعی
مرتضوی بیان کرد: دعوت صائب به «عشق به همنوع و دستگیری از دیگران» از دیگر مصادیق دعوت به همدلی و اتحاد است که از جمله میگوید: «جماعتی که به بیگانگان نمیجوشند، نچیدهاند گل باغ آشنایی را» یا «دست هر کس را که میگیری در این آشوبگاه، بر چراغ زندگی دست حمایت میشود» یعنی انسانها با کمک و یاری به دیگران درواقع زندگی خود را تضمین میکنند و این عشق به یکدیگر باعث ایجاد همبستگی خواهد شد.
وی «چشمپوشی از عیب دیگران» را از دیگر عوامل وحدتبخش در شعر صائب دانست و گفت: انسانها عموماً عادت دارند عیوب و کاستیها را ببینند که مانع همبستگی است اما صائب میگوید: «فغان که مردم کوتهنظر نمیدانند، که بستن نظر از عیب خلق، بیناییست» یا «صاف چون آیینه میباید شدن با خوب و زشت، هیچ چیز از هیچکس در دل نمیباید گرفت» یعنی انسانها وقتی عیب دیگران را نبیند و چشمپوشی کند، به بینایی واقعی رسیده است.
مرتضوی یادآور شد: صائب در اشعارش انسانها را «دعوت به صبر» میکند و ارزش آن در تقویت یکدلی را یادآور میشود و میگوید: «کوتاه کن به حلم ز خود دست خشم را، کس با پلنگ دست و گریبان چرا شود» یا «هیچ کاری بیتامل گرچه صائب خوب نیست، بیتامل آستین افشاندن از دنیا خوش است»
وی با بیان اینکه صائب در شعرش انسانها را به «فروتنی و افتادگی» دعوت میکند، ادامه داد: انسانها اگر نسبت به هم متواضع و فروتن باشند، قطعاً همدلی و همبستگی هم دارند و شاعر در این خصوص میگوید: «در شاهراه عشق ز افتادگی مترس، کز پا فتادن تو به منزل رسیدن است».
مرتضوی در پایان اظهار کرد: «امیدبخشی به دیگران» از دیگر مضامین شعری صائب است که تأکید دارد: «تو از افشاندن بذر امید دست مدار، که ابر رحمت حق بیدرنگ میبارد» یعنی انسانها زمانی که امیدوار باشند و در دل دیگران امید ایجاد کنند، از رحمت الهی بهرهمند خواهند شد.
