به گزارش خبرنگار ایرنا، مصطفی فروتن سهشنبه شب در میز گفتوگوی دانشگاهیان و مردم با موضوع اخلاق جنگ که در حاشیه اجتماع مردمی میدان مادر بیرجند برگزار شد، با بیان اینکه جنگ دارای ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، حقوقی، اجتماعی و اخلاقی است، افزود: بسیاری تصور میکنند در جنگ دیگر جایی برای اخلاق وجود ندارد، اما از نگاه اسلام حتی در سختترین شرایط نیز انسان مجاز نیست هر رفتاری را انجام دهد و باید چارچوبهای اخلاقی را رعایت کند.
وی ادامه داد: آیاتی از قرآن کریم نشان میدهد که دشمنی با یک گروه نباید موجب خروج انسان از عدالت شود و حتی در موضوعاتی مانند قصاص نیز از اسراف در قتل نهی شده است؛ بنابراین رفتار در جنگ نیز باید در چهارچوب عدالت و اخلاق باشد.
عضو هیات علمی گروه معارف و مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه بیرجند، هدف اخلاق جنگ را پیشگیری از وقوع جنگ و کاهش خشونت دانست و گفت: اخلاق میتواند زمینه جلوگیری از جنگ را فراهم کند و در صورت وقوع جنگ نیز دامنه خشونت را کنترل و محدود سازد.
وی با اشاره به نخستین اصل اخلاقی در جنگ اظهار کرد: بر اساس دیدگاه بسیاری از اندیشمندان اسلامی، اصل بر صلح است و جنگ آخرین راهحل محسوب میشود و اسلام تا زمانی که راههای دیگر مانند گفتوگو، مذاکره و اتمام حجت وجود داشته باشد، آغاز جنگ را مجاز نمیداند.
فروتن با بیان اینکه قرآن کریم نیز در آیاتی بر پذیرش صلح در صورت تمایل طرف مقابل تأکید کرده است، یادآور شد: امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) در جنگها همواره تلاش میکرد آغاز درگیری را به تأخیر بیندازد تا شاید از طریق گفتوگو و اتمام حجت، افراد بیشتری به مسیر حق بازگردند و حتی در جنگ صفین، نقل شده است که حضرت حدود سه ماه آغاز نبرد را به تأخیر انداخت تا شاید از خونریزی جلوگیری شود.
وی افزود: در نامه چهاردهم نهجالبلاغه نیز آمده است که تا دشمن جنگ را آغاز نکرده، شما آغازگر نباشید و همین رفتار، حجتی دیگر بر حقانیت سپاه اسلام خواهد بود.
عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند با بیان اینکه این اصل در سیره امام خمینی (ره) و رهبر شهید انقلاب نیز مورد تاکید قرار گرفته است، گفت: همواره تصریح شده که جمهوری اسلامی آغازگر جنگ نبوده و نخواهد بود، اما در صورت تعرض دشمن، پاسخ قاطع خواهد داد.
وی در ادامه دومین اصل اخلاقی را وفای به عهد دانست و افزود: اگر میان مسلمانان و دشمن پیمانی بسته شود، تا زمانی که طرف مقابل به آن پایبند است، نقض عهد جایز نیست و تنها در صورت عهدشکنی دشمن، شرایط تغییر میکند.
خط قرمز اسلام در دفاع مقدس؛ حفظ حقوق غیرنظامیان
فروتن با اشاره به اصل دیگر اخلاق جنگ تصریح کرد: اسلام توهین، ناسزا، افترا و دشنام به دشمن را نیز نمیپذیرد. قرآن حتی از دشنام دادن به بتهای مشرکان نهی کرده است، زیرا ممکن است آنان نیز در مقابل به مقدسات مسلمانان اهانت کنند.
وی ادامه داد: در جنگ صفین نیز هنگامی که برخی یاران امیرالمؤمنین (ع) به سپاه معاویه ناسزا میگفتند، حضرت آنان را از این کار نهی کردند و فرمودند به جای دشنام، رفتار و عملکرد آنان را بیان کنید.
عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند تصریح کرد: بیان حقیقت درباره رفتار دشمن با فحاشی تفاوت دارد و اسلام حتی در برابر دشمن نیز افترا و اهانت را مجاز نمیداند.
وی درباره موضوع ترور نیز گفت: بر اساس نظر بسیاری از فقهای شیعه، ترور به صورت ابتدایی جایز نیست و در روایات نیز از کمین کردن برای قتل افراد نهی شده است و در تاریخ اسلام نیز نقل شده که مسلم ابن عقیل با وجود فراهم بودن شرایط، اقدام به ترور نکرد؛ زیرا این شیوه با اصول اخلاقی اسلام سازگار نیست.
فروتن با اشاره به دیگر اصول اخلاق جنگ اظهار کرد: اسلام کشتن افراد فراری، مجروحان، زنان، کودکان، سالمندان و افرادی را که در جنگ مشارکت ندارند، ممنوع میداند و در نامه چهاردهم نهجالبلاغه، امیرالمؤمنین (ع) به طور صریح از کشتن فراریان، مجروحان و آزار زنان نهی کردهاند، حتی اگر آنان به مسلمانان ناسزا بگویند.
وی افزود: البته اگر زنی یا فرد سالخورده به طور مستقیم در عملیات نظامی مشارکت داشته باشد، حکم متفاوت خواهد بود، اما اصل بر حمایت از غیرنظامیان است.
عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند با اشاره به ممنوعیت مثله کردن کشتههای دشمن گفت: بریدن اعضای بدن یا رفتارهای تحقیرآمیز با پیکر کشتهشدگان، از نظر اسلام حرام است و حتی نسبت به حیوانات نیز مثله کردن جایز نیست.
فروتن افزود: رفتارهایی که گروههای تروریستی مانند داعش انجام میدادند و یا اقداماتی که موجب تکهتکه شدن اجساد و نمایش آن میشود، به طور کامل برخلاف آموزههای اسلامی است.
وی با بیان اینکه اسلام ضعیفکشی را نمیپذیرد، عنوان کرد: مردان سالم و مسلح در میدان نبرد هدف جنگ هستند و کشتن افراد ناتوان و غیرنظامیان جایگاهی در اخلاق اسلامی ندارد.
فروتن رعایت حقوق غیرنظامیان را از مهمترین اصول اخلاق جنگ برشمرد و اظهار کرد: امام خمینی (ره) نیز در دوران دفاع مقدس تأکید داشتند که جمهوری اسلامی مجاز به هدف قرار دادن غیرنظامیان نیست، حتی اگر دشمن چنین رفتاری داشته باشد.
وی بیان کرد: رزمندگان ایرانی نیز در دوران دفاع مقدس تلاش میکردند اهداف نظامی را بدون آسیب رساندن به مردم عادی هدف قرار دهند و حتی در برخی عملیاتها تا دور شدن خودروهای غیرنظامی از محل هدف، حمله را به تأخیر میانداختند.
عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند ادامه داد: رهبر معظم انقلاب نیز همواره بر دقت و نقطهزن بودن تجهیزات دفاعی تاکید داشتهاند تا از آسیب به غیرنظامیان جلوگیری شود.
وی با اشاره به موضوع محیط زیست در جنگ گفت: اسلام تخریب بیدلیل مزارع، جنگلها، درختان، خانههای مردم و منابع طبیعی را جایز نمیداند و آسیب رساندن به حیوانات نیز تنها در حد ضرورت مجاز است و حتی در روایات، از مسموم کردن آب و منابع مورد استفاده دشمن نیز نهی شده است.
فروتن ادامه داد: فریب نظامی و عملیاتهای تاکتیکی برای غافلگیری دشمن در چارچوب جنگ مجاز است، اما بستن آب به روی دشمن جایز نیست.
فروتن با اشاره به جنگ صفین اظهار کرد: هنگامی که سپاه حضرت علی (ع) کنترل رود فرات را به دست گرفت، آن حضرت اجازه نداد آب بر سپاه معاویه بسته شود، در حالی که آنان پیشتر همین کار را با سپاه امام انجام داده بودند.
حرمت شرعی استفاده از سلاحهای کشتار جمعی
وی درباره اصل مقابله به مثل نیز عنوان کرد: اسلام اصل مقابله به مثل را پذیرفته است، اما این اصل مطلق نیست و مسلمانان مجاز نیستند هر اقدام غیراخلاقی دشمن را تکرار کنند که برای نمونه، رژیم بعث عراق بارها از سلاح شیمیایی استفاده کرد، اما جمهوری اسلامی ایران هرگز به استفاده از چنین سلاحهایی روی نیاورد.
وی با اشاره به دیدگاه رهبر شهید انقلاب درباره سلاح هستهای اظهار کرد: بر اساس فتوای ایشان، ساخت، نگهداری، انباشت و استفاده از سلاح هستهای حرام است.
عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند گفت: یکی از دلایل این حکم آن است که سلاح هستهای میان نظامی و غیرنظامی تفاوتی قائل نمیشود و انسانها، کودکان، زنان، حیوانات، محیط زیست و نسلهای آینده را به طور گسترده نابود میکند.
وی افزود: روایات اسلامی حتی از آلوده کردن آب و هوای دشمن با سم نهی کردهاند و از همین مبنا بسیاری از فقها استفاده از سلاحهای کشتار جمعی را مغایر با اخلاق اسلامی میدانند.
فروتن تاکید کرد: مباحث مطرح شده، احکام و اصول اولیه اخلاق جنگ است و بررسی مسائل پیچیدهتر و شرایط جدید جنگهای معاصر، نیازمند اجتهاد و نظر فقها و صاحبنظران حوزههای فقه، اخلاق و مطالعات راهبردی است.
